Lễ chay — dâng ban Thánh Mẫu
- Hương, hoa tươi, quả chín, trầu cau.
- Oản, xôi, chè, bánh kẹo.
- Cung cấm Tam Tòa Thánh Mẫu chỉ dâng lễ chay — không đưa lễ mặn lên ban Mẫu.
Về cửa Mẫu
Trình tự hành lễ
Bước qua cổng tam quan, người về cửa Mẫu đi từ ngoài vào trong, dâng lễ theo thứ bậc điện thần — trình Công Đồng trước, vào cung cấm sau, hạ ban sau cùng. Trang này xếp theo đúng lối ấy.
“Có thờ có thiêng, có kiêng có lành”
Sắm lễ trước khi đi
Lễ vật tùy tâm và tùy lệ từng đền — dưới đây là cách sắm lễ phổ biến, cốt ở lòng thành chứ không ở mâm cao cỗ đầy.
Lễ mặn — dâng ban Công Đồng
- Gà luộc, giò, chả, xôi, rượu — sắm chín, bày thành mâm.
- Nhiều đền cũng dâng lễ mặn ở ban Trần Triều.
- Có đền kiêng lễ mặn cả trong nội điện — nên hỏi thủ nhang trước.
Lễ Sơn Trang
- Đồ đặc trưng miền ngược: cua, ốc, lươn, ớt, chanh quả, xôi nếp cẩm.
- Theo lệ thường sắm mười lăm phần — một phần Chúa, hai phần hai vị hầu cận, mười hai phần mười hai cô sơn trang.
Lễ sống — chỉ dành hạ ban
- Trứng sống, gạo, muối, một miếng thịt sống — dâng hạ ban Ngũ Hổ, Ông Lốt.
- Không đặt lễ sống lên bất kỳ ban nào phía trên.
- Lễ Cô, lễ Cậu thì nhẹ nhàng: oản, quả, hương hoa, gương lược, đồ chơi nhỏ.
Qua cổng tam quan
Cổng đền phủ thường ba lối. Theo lệ nhà chùa mà nhiều đền phủ cũng giữ, lối giữa — Trung quan — để trống dành cho Thánh; người về lễ đi vào lối bên hữu (Giả quan) và ra lối bên tả (Không quan).
- Trang phục kín đáo, sẫm màu; bỏ mũ nón khi vào nội điện.
- Đi nhẹ, nói khẽ; không quay phim chụp ảnh trong cung cấm nếu chưa xin phép.
- Tiền thật bỏ hòm công đức, không đặt lên ban hay gài vào tay tượng.
Sơ đồ ban thờ
Một ngôi đền phủ thờ Mẫu thường xếp theo trục sâu dần: càng vào trong, ngôi càng cao. Chạm vào một ban để đọc phần viết về ban ấy.
Đọc sơ đồ
- Cung cấm (hậu cung) — trong cùng, ngự Tam Tòa Thánh Mẫu, thường buông rèm.
- Đại bái (tiền tế) — gian ngoài, đặt ban Công Đồng Tứ Phủ.
- Hạ ban — gầm ban Công Đồng, thờ Ngũ Hổ và Ông Lốt.
- Bên tả — Trần Triều, bên hữu — Sơn Trang, theo lệ phần lớn các đền.
Nhiều đền còn có ban Vua Cha Ngọc Hoàng, ban Phật, ban Chúa Thác Bờ hay ban thờ vị Thánh riêng của đền. Khi tới nơi lạ, hỏi thủ nhang một câu là chắc chắn nhất.
Trình tự dâng lễ
Thứ tự dưới đây là lệ chung của phần lớn đền phủ miền Bắc — đi từ ngoài vào trong, từ ngôi cao xuống hạ ban.
- Trình ban ngoài trờiThắp hương ban thờ ngoài sân, trình Quan thần linh, Thổ địa cai quản bản đền.
- Đặt lễ Công ĐồngBày lễ mặn lên ban Công Đồng Tứ Phủ, thắp hương và khấn thỉnh toàn thể chư Thánh trước tiên.
- Vào cung cấmDâng lễ chay lên Tam Tòa Thánh Mẫu, khấn danh hiệu từ Mẫu Đệ Nhất xuống Mẫu Đệ Tứ.
- Ban Trần TriềuSang bên tả lễ Đức Thánh Trần cùng vương phụ, vương mẫu, hai vị Vương Cô.
- Ban Sơn TrangSang bên hữu dâng lễ Chúa Sơn Trang và mười hai cô sơn trang.
- Cô, Cậu bản đềnLễ Chúa Bà bản đền, Cô, Cậu bản đền — vị Thánh riêng coi giữ ngôi đền ấy.
- Hạ banCuối cùng mới đặt lễ sống hạ ban Ngũ Hổ, Ông Lốt; khấn nhỏ, không đặt lễ lên cao.
- Tàn tuần hươngĐợi hết một tuần hương, vái tạ, hóa vàng, rồi hạ lễ theo đúng thứ tự đã dâng.
Các ban trong đền
Ai ngự ở ban nào — xếp theo đúng thứ tự bạn vừa đi qua. Chạm vào một vị để đọc sự tích của Ngài.
Ban Công Đồng Tứ Phủ
Gian đại bái — lễ trình đầu tiênBan Công Đồng thờ chung toàn thể điện thần Tứ Phủ: từ Vua Cha, Tam Tòa Thánh Mẫu xuống Ngũ Vị Tôn Quan, Thập Nhị Chầu Bà, Thập Vị Quan Hoàng rồi Thánh Cô, Thánh Cậu. Vì thỉnh chung cả điện thần nên đây là ban dâng lễ trước hết, trước khi vào bất cứ ban riêng nào.
Ngũ Vị Tôn Quan · năm vị, đủ cả hàng
Quan Đệ Nhất
Thượng Thiên · Thiên phủ
Quan Đệ Nhị
Thượng Ngàn · Nhạc phủ
Quan Đệ Tam
Thoải Phủ · sông nước
Quan Đệ Tứ
Khâm Sai · Địa phủ
Quan Đệ Ngũ
Tuần Tranh · sông Tranh
Thập Nhị Vị Chầu Bà · năm trong mười hai vị
Chầu Đệ Nhất
Thượng Thiên · Thiên phủ
Chầu Đệ Nhị
Thượng Ngàn · Nhạc phủ
Chầu Đệ Tam
Thoải Phủ · sông nước
Chầu Đệ Tứ
Khâm Sai · Địa phủ
Chầu Năm
Suối Lân · sơn trang
Thập Vị Quan Hoàng · năm trong mười vị
Cung cấm — Tam Tòa Thánh Mẫu
Hậu cung, trong cùngNơi ngự của Tam Tòa Thánh Mẫu, cùng Mẫu Địa hợp thành Tứ Phủ Thánh Mẫu. Cung cấm thường buông rèm và nhiều đền chỉ mở vào ngày tiệc; người về lễ đứng ngoài rèm dâng lễ chay và khấn danh hiệu từ Mẫu Đệ Nhất xuống Mẫu Đệ Tứ.
Ban Trần Triều
Bên tả gian đại báiThờ Đức Thánh Trần — Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn — cùng vương phụ, vương mẫu, hai vị Vương Cô và các tướng lĩnh nhà Trần. Tín ngưỡng Trần Triều vốn là một dòng riêng, về sau phối thờ trong đền phủ Tứ Phủ nhưng vẫn giữ ban riêng, lối khấn riêng và ngày tiệc riêng (20/8 âm lịch — “tháng Tám giỗ Cha”).
- Nhà Trần thuộc dòng thanh đồng riêng — không hầu chung giá với Tứ Phủ.
- Lễ ban Trần Triều thường có lễ mặn; nhiều đền kiêng dâng đồ vàng mã sặc sỡ ở ban này.
- Sự tích Trần Triều chưa dựng trên trang — khi có nguồn rõ sẽ bổ sung.
Ban Sơn Trang
Bên hữu gian đại báiThờ Chúa Sơn Trang cùng hai vị hầu cận và mười hai cô sơn trang — miền rừng núi, gắn với văn hóa các dân tộc miền ngược. Ban Sơn Trang có lễ vật riêng và giọng văn riêng; trong hầu đồng, các giá Sơn Trang thường đi liền sau giá Chầu.
Chúa Sơn Trang
ngôi cao ban Sơn Trang
Chầu Quỳnh
hầu cận
Chầu Quế
hầu cận
Mười hai cô sơn trang chưa dựng riêng trên trang.
Ban Chúa bản đền · Cô, Cậu bản đền
Phía trước gian đại báiMỗi ngôi đền có vị Thánh riêng coi giữ — Chúa Bà bản đền, Cô bản đền, Cậu bản đền. Đây là các vị gần người về lễ nhất: lễ nhẹ, khấn xin điều cụ thể, và theo lệ nhiều đền thì xin lộc ở ban này sau cùng trước khi ra.
Hạ ban — Ngũ Hổ, Ông Lốt
Gầm ban Công ĐồngDưới gầm ban Công Đồng thờ Quan Ngũ Hổ — năm vị hổ thần ứng với năm phương, năm hành — và Ông Lốt, đôi bạch xà, thanh xà vắt trên xà ngang. Hạ ban là ban dâng lễ sau cùng, lễ sống, khấn nhỏ, không đặt lễ lên cao và không bước qua trước mặt ban khi đang có người lễ.
- Thanh HổĐông · Mộc
- Xích HổNam · Hỏa
- Hoàng HổTrung · Thổ
- Bạch HổTây · Kim
- Hắc HổBắc · Thủy
Tranh Ngũ Hổ và Ông Lốt chưa dựng trên trang — tạm biểu thị bằng sắc của từng vị.
Sau khi lễ
Lễ xong không vội về — còn một tuần hương phải đợi, và mấy việc theo lệ mà người quen cửa Mẫu đều giữ.
Việc phải làm trước khi ra cửa
- Đợi tàn một tuần hương — theo lệ, chưa hết tuần hương thì lễ chưa được chứng.
- Vái tạ lần lượt đúng thứ tự các ban đã dâng.
- Hóa vàng ở nơi đền quy định; hóa sớ trước, vàng mã sau.
- Hạ lễ theo đúng thứ tự đã dâng — ban ngoài trước, cung cấm sau; lễ hạ ban Ngũ Hổ để lại theo lệ đền.
- Xin lộc — oản, quả, nén hương lộc; lộc là để chia, không để cất.
- Ra cửa bên tả, không quay lưng thẳng vào ban thờ.
Chọn ngày về lễ
Ngày tiệc chư Thánh tính theo âm lịch, lặp lại hằng năm. Về đúng ngày tiệc thì đền mở cung cấm và thường có vấn hầu.
Xem lịch tiệc mười hai tháng → · Xem lịch âm đầy đủ, giờ hoàng đạo →
Khám phá các chuyên đề
- Trình tự hành lễ tại đền phủ thờ Mẫu — sắm lễ, sơ đồ ban thờ
- Điện thần Tứ Phủ — các hàng chư Thánh trong Đạo Mẫu
- Tứ Phủ Thánh Mẫu — bốn miền vũ trụ trong Đạo Mẫu
- Hầu đồng là gì? Nghi lễ trong tín ngưỡng thờ Mẫu
- Chầu văn, hát văn — âm nhạc nghi lễ Đạo Mẫu
- Đền phủ Đạo Mẫu — các địa điểm hành hương tiêu biểu