Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai

Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai là con trai thứ tư của Vua Cha Bát Hải Động Đình, được giao trọng trách trấn giữ Địa phủ — miền đồng bằng trù phú, nơi bát ngát ruộng lúa nuôi sống dân lành.

Danh hiệu "Khâm Sai" mang ý nghĩa đặc biệt: Ngài được Vua Cha ủy quyền, thay mặt cha giám sát chung cả bốn phủ — Thiên, Nhạc, Thoải, Địa — mỗi khi cần khai đàn, mở phủ, lập điện thờ tự. Bởi quyền hạn tối trọng ấy, giá Ngài thuộc hàng cực hiếm giáng đồng, chỉ ngự về chứng đàn trong những đại lễ khai quang, an vị bát hương.

Nơi Ngài cai quản là miền đồng bằng — chốn cư dân trồng lúa nước từ ngàn đời, gắn liền với gốc rễ của tín ngưỡng thờ Mẫu. Dân gian tin Ngài phù hộ cho đất đai màu mỡ, mùa vàng bội thu, xóm làng an cư lạc nghiệp.

Sắc áo Ngài màu vàng, thêu hình rồng hổ uy nghiêm — sắc của Địa phủ, cũng là màu tượng trưng cho đất đai, mùa màng. Trong tranh thờ dân gian, Ngài thường được vẽ với dáng vẻ trang trọng bậc nhất trong hàng Quan, đúng với vị thế người thay cha "khâm sai" bốn cõi.

Văn thỉnh nhắc đến Nam Tào, Bắc Đẩu và việc chép sổ số trần gian, ai hiếu thuận thảo hiền, tu nhân tích đức thì được ghi rõ ràng; chú giải hiểu đó là ông giữ sổ Thiên Đình ghi thiện ác. Chú giải cũng nhấn mạnh Địa phủ của Ngài được hiểu là miền đất đồng bằng, không phải âm ty.

Đền thờ chính của Ngài ở vùng Vĩnh Bảo (Hải Phòng). Ngày tiệc Quan Lớn Đệ Tứ nhằm 24 tháng Tư âm lịch, dịp con nhang đệ tử khắp miền đồng bằng Bắc Bộ về dâng lễ tạ ơn.

Văn thỉnh

Tiệc bản loan thỉnh mời Quan Đệ tứ
Vốn con trời cai ngự thiên cung
Bảng vàng choi chói vua phong
Quyền Quan Đệ Tứ uy hùng dậy vang
Chuyển quan san trên trời dưới đất
Quản thông tri phép Phật truyền ra
Cầu ô bắc sông Ngân Hà
Liệt hàng tinh tú bày ra ngang trời
Thử dạo chơi sao sa lác đác
Cửu diệu cùng đài các đế tinh
Tam quang thất đẩu ngũ hành
Nhị thập bát tú thiên đình hà sa
Mới tâu qua Nam Tào Bắc Đẩu
Số trần gian lão ấu chép biên
Ai người hiếu thuận thảo hiền
Tu nhân tích đức chép biên rõ ràng
Bao nhiêu kẻ ngang tàng bạo ngược
Chỉ hại người chẳng trước thời sau
Lỗi lầm có xá chi đâu
Bao nhiêu đệ tử cúi đầu làm tôi
Nức hương xuân mừng vui khánh hạ
Thỉnh tôn ông xa giá phủ trên
Đăng trà quả thực dâng lên
Thỉnh ông giá ngự giáng đền chứng minh
Phú:
Y quan văn vật, (nổi dấu thiêng) tứ phủ vạn linh
Sơn xuyên dục tú hà hải chung linh
Thiên niên dốc một bầu vũ trụ
Trên phù tía ngai vàng lồ lộ
Vẻ lâu đài in bóng tranh vanh
Bảng vàng thiên cổ vị nhân
Gồm nam bắc xa thu về một mối
Kỳ lễ nghĩa văn minh chi hội
Dương thanh danh vạn vật chi đô
Bóng trăng in mặt nước bên hồ
Vang tiếng để sơn thần cung kiệt
Dục cờ đảo thành tâm sở nguyện
Thiên lý giang uyển chuyển quẩn quanh
Hiên rồng đài các tranh vanh
Cung vàng điện ngọc quanh thành kim cương
Tài thao lược vang lừng vũ trụ
Tiếng anh linh nhất thủ thế gian
Sắc Rồng choi chói vua ban
Khâm sai đệ tứ tòa vàng thiên cung

Toàn văn “Văn Quan Lớn Đệ Tứ”, 43 câu (kể cả đoạn “Phú”) — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.731–733; đối chiếu bản cùng tên in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.302.

Chú giải: “Khâm Sai”: quan vâng mệnh sai phái, quyền cai Tứ Phủ. “Nam Tào — Bắc Đẩu”, “số trần gian… chép biên”: ông giữ sổ Thiên Đình ghi thiện ác. “Cửu diệu, tam quang, nhị thập bát tú”: thiên văn học cổ (chín sao, ba nguồn sáng, hai mươi tám chòm). Ngài thuộc Địa Phủ hiểu là miền đất đồng bằng, không phải âm ty.