Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh

Khép lại Ngũ Vị Tôn Quan là Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh, con trai thứ năm của Vua Cha Bát Hải Động Đình — vị quan trẻ tuổi nhất nhưng lại là vị hay giáng đồng nhất trong năm anh em, được dân gian tôn kính gọi thêm là Ông Lớn Tuần Tranh.

Tương truyền Ngài văn võ song toàn, từ nhỏ đã theo cha luyện tập thủy quân, lớn lên được phong làm thái tử, thống lĩnh một cánh quân trấn giữ vùng sông Tranh — khúc sông chảy qua đất Ninh Giang (Hải Dương). Ngài lập nhiều công trạng giữ yên bờ cõi, khai khẩn, bảo vệ dân lành vùng cửa sông ven biển.

Dân gian còn truyền lại tích Ngài từng bị kẻ gian vu oan hãm hại, phải chịu tội oan khuất một thời gian dài trước khi được minh oan, hiển thánh linh thiêng — mô-típ gần gũi với tích oan khuất của Mẫu Thoải. Có lẽ vì trải qua khổ ải trần gian mà Ngài thấu hiểu nỗi lòng người, nên thường giáng đồng độ cho con nhang đệ tử, giải trừ oan trái, tai ương.

Sắc áo Ngài xanh lam biêng biếc, gợi nhớ dòng nước sâu thẳm của sông Tranh. Trong hầu bóng, giá Quan Đệ Ngũ thường mang dáng vẻ uy dũng của một vị tướng trẻ, khiến người xem không khỏi nể phục.

Đền thờ chính của Ngài là đền Tranh (thị trấn Ninh Giang, tỉnh Hải Dương) — một trong những đền lớn, đông khách hành hương bậc nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ngày tiệc Ngài nhằm 25 tháng Năm âm lịch.

Văn thỉnh còn nhắc đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn); chú giải ghi đó là nơi thờ thứ hai, gắn với tích Ngài bị lưu đày. Văn thỉnh gọi Ngài là bậc "trừ tà sát quỷ", và chú giải xem đó là chức năng trừ tà nổi bật nhất trong hàng Quan.

Văn thỉnh

Đệ tử tôi khấu đầu củng thủ
Tiến văn chầu đệ ngũ Tuần Tranh
Uy gia lẫm liệt tung hoành
Trừ tà sát quỷ nên danh tướng tài
Cảnh thiên thai Quan Tuần giá ngự
Các bộ nàng tiên nữ dâng hoa
Ninh Giang chính quán quê nhà
Danh lam cổ tích ngự tòa ngôi cao
Đấng anh hào cổ kim lừng lẫy
Khắp mọi miền đã dậy thần cơ
Cửa sông đâu đó phụng thờ
Kỳ Cùng lại nổi đền thờ Tuần Tranh
Cảnh am thanh nhiều bề lịch sử
Vốn đặt bầy tự cổ dĩ lai
Có phen chơi chốn thiên đài
Đào, Lan, Quế, Huệ vui vầy xướng ca
Trên bát ngát Long, Xà, Hổ phục
Dưới tam đầu cửu khúc chầu lên
Lân rờn Phượng múa đôi bên
Thỉnh ông Đệ Ngũ ngự trên sập rồng
Sắc vua phong kiêm tri tam giới
Hay tróc tà sát quỷ trừ tinh
Quan Tuần vạn phép muôn linh
Quyền ông cai quản thiên binh nhà trời
Ngự đồng chơi minh quyền bóng quý
Nương uy trời thụy khí đoan trang
Quan Tuần hiển hách uy quang
Ra tay tế độ trần gian được nhờ
Lúc bấy giờ ra uy hùng hổ
Nương uy trời cứu độ sinh nhân
Đùng đùng nổi trận phong vân
Thượng đồng ban phép cứu dân trừ tà
Khắp gần xa bách quan đều phục
Ai có lòng hưởng phúc hà sa
Dù ai bệnh hạn không qua
Cầu quan Đệ Ngũ bệnh đà tan không
Nay dốc lòng ơn ông vạn bội
Hoặc ai mà nhầm lỗi truyền tha
Hay là cách trở giang hà
Cầm cờ chỉ núi núi đà tan không
Tiếng nức danh tung hoành dũng lược
Cảnh non bồng nước nhược bồng lai
Khi chơi bạn trúc bạn mai
Bàn loan tiệc ngọc vui vầy sướng ca
Các bộ nàng ra tay bẻ quế
Quan dạo chơi thành thị hồ tiên
Ba nghìn thế giới dư thiên
Tiếng Quan Đệ Ngũ khắp miền đông tây
Uy ra thổi gió thét mây
Phép ông ứng hiện đổ cây tốc nhà
Bốn phương hoà đội ơn đức cả
Ai có lòng hỉ xả từ bi
Phút thôi ông lại biến đi
Cưỡi tướng Bạch Hổ lên chầu thượng thiên
Khi cầm quyền còn đương tra sổ
Hay ông còn đổi sổ cho ai
Thiên binh văn võ gồm tài
Đức ông lịch sự đáng trai anh hùng
Đêm ngày giữ việc thuỷ cung
Đợi lệnh cửu trùng cứu trợ sinh nhân
Ai mà cầu nhân đắc nhân
Cầu phúc đắc phúc bản thân điều hoà
Kiên tri tam giới các toà
Ông về giáng ngự xướng ca điện tiền
Chữ thập biến làm chữ thiên
Phù hộ đệ tử thiên niên hoà hài
Một nguyện giáng phúc trừ tai
Đồng gia nam nữ ai ai thịnh cường
Hai nguyện buôn bán trăm đường
Tiền vàng lưu loát bạc vàng đề đa
Nguyện thứ ba công hầu cập đệ
Hộ tiểu tôi phú quý giầu sang
Bốn nguyện quốc phú dân an
Can qua ninh tỉnh dân an thái bình
Ông về linh giáng điện đình
Khuông phù đệ tử khang ninh thọ trường

Toàn văn “Đệ Ngũ Tôn Quan Văn” bản thứ nhất, 76 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.756–760; đối chiếu “Đệ Ngũ Vương Quan Văn” in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.304.

Chú giải: “Tuần Tranh — Ninh Giang”: ông trấn cửa sông Tranh (Ninh Giang, Hải Dương); “tuần” là tuần sát cửa sông. “Kỳ Cùng”: đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn) — nơi thờ thứ hai gắn tích ông bị lưu đày. “Trừ tà sát quỷ”: chức năng trừ tà nổi bật nhất hàng Quan. (Chuyện “Ông Dài Ông Cụt” lưu truyền dân gian, không thuộc thần tích chính.)