Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh

Khép lại Ngũ Vị Tôn Quan là Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh, con trai thứ năm của Vua Cha Bát Hải Động Đình — vị quan trẻ tuổi nhất nhưng lại là vị hay giáng đồng nhất trong năm anh em, được dân gian tôn kính gọi thêm là Ông Lớn Tuần Tranh.

Tương truyền Ngài văn võ song toàn, từ nhỏ đã theo cha luyện tập thủy quân, lớn lên được phong làm thái tử, thống lĩnh một cánh quân trấn giữ vùng sông Tranh — khúc sông chảy qua đất Ninh Giang (Hải Dương). Ngài lập nhiều công trạng giữ yên bờ cõi, khai khẩn, bảo vệ dân lành vùng cửa sông ven biển.

Dân gian còn truyền lại tích Ngài từng bị kẻ gian vu oan hãm hại, phải chịu tội oan khuất một thời gian dài trước khi được minh oan, hiển thánh linh thiêng — mô-típ gần gũi với tích oan khuất của Mẫu Thoải. Có lẽ vì trải qua khổ ải trần gian mà Ngài thấu hiểu nỗi lòng người, nên thường giáng đồng độ cho con nhang đệ tử, giải trừ oan trái, tai ương.

Sắc áo Ngài xanh lam biêng biếc, gợi nhớ dòng nước sâu thẳm của sông Tranh. Trong hầu bóng, giá Quan Đệ Ngũ thường mang dáng vẻ uy dũng của một vị tướng trẻ, khiến người xem không khỏi nể phục.

Đền thờ chính của Ngài là đền Tranh (thị trấn Ninh Giang, tỉnh Hải Dương) — một trong những đền lớn, đông khách hành hương bậc nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ngày tiệc Ngài nhằm 25 tháng Năm âm lịch.

Văn thỉnh

Đệ tử tôi khấu đầu củng thủ
Tiến văn chầu đệ ngũ Tuần Tranh
Uy gia lẫm liệt tung hoành
Trừ tà sát quỷ nên danh tướng tài
Cảnh thiên thai Quan Tuần giá ngự
Các bộ nàng tiên nữ dâng hoa
Ninh Giang chính quán quê nhà
Danh lam cổ tích ngự tòa ngôi cao
Đấng anh hào cổ kim lừng lẫy
Khắp mọi miền đã dậy thần cơ
Cửa sông đâu đó phụng thờ
Kỳ Cùng lại nổi đền thờ Tuần Tranh
Cảnh am thanh nhiều bề lịch sử
Vốn đặt bầy tự cổ dĩ lai
Có phen chơi chốn thiên đài
Đào, Lan, Quế, Huệ vui vầy xướng ca

Trích “Đệ Ngũ Tôn Quan Văn” bản thứ nhất — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.756–758; xác nhận chéo với “Đệ Ngũ Vương Quan Văn” in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.304).

Chú giải: “Tuần Tranh — Ninh Giang”: ông trấn cửa sông Tranh (Ninh Giang, Hải Dương); “tuần” là tuần sát cửa sông. “Kỳ Cùng”: đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn) — nơi thờ thứ hai gắn tích ông bị lưu đày. “Trừ tà sát quỷ”: chức năng trừ tà nổi bật nhất hàng Quan. (Chuyện “Ông Dài Ông Cụt” lưu truyền dân gian, không thuộc thần tích chính.)