Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn là vị Thánh Chầu danh tiếng bậc nhất hàng Chầu, được dân gian tôn là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn. Ngài coi giữ ba mươi sáu cửa rừng, tám mươi mốt cửa ngàn — khắp miền sơn lâm đâu đâu cũng nghe danh Chầu Bà áo xanh.

Tương truyền, Chầu vốn là tiên nữ trên thượng giới, vâng lệnh giáng trần vào nhà một vị quan lang đất Đông Cuông bên dòng sông Hồng. Nàng nết na thuần hậu, thông thuộc núi rừng, thương yêu dân bản. Khi hóa, nàng hiển linh thành vị Thánh Chầu coi sóc miền Thượng Ngàn, che chở những phận người sống nhờ rừng núi.

Trong hầu bóng Tứ Phủ, giá Chầu Đệ Nhị về ngự nhiều nhất hàng Chầu — Chầu về tráng bóng khai hội mở rừng, múa mồi lửa sáng rực khắp điện thờ, chứng tòa Sơn Trang cho các thanh đồng. Người ta tin rằng nơi nào Chầu ngự, nơi ấy rừng yên bản ấm, cây cối tốt tươi.

Đền thờ chính của Chầu là đền Đông Cuông (Văn Yên, Yên Bái) — một trong hai ngôi đền lớn nhất thượng lưu sông Hồng, nơi Chầu được thờ cùng Mẫu Thượng Ngàn. Ngày tiệc Chầu là 2 tháng Mười Một âm lịch, khách hành hương nườm nượp về dâng lễ Mẹ rừng.

Văn thỉnh

Dâng văn tiên chúa thượng ngàn
Đông Cuông tuần quán giáng đàn chứng đây
Trên ngày gió cuốn rung cây
Dưới khe cá lặn chim bay về ngàn
Canh khuya nguyệt lặn sao tàn
Chiếc thoi bán nguyệt khoan khoan chèo vào
Gập ghềnh quán thấp lầu cao
Khi ra núi đỏ lúc nào ngàn xanh
Thượng ngàn Đệ Nhị tối linh
Ngôi cao công chúa quyền hành núi non
Anh linh đã khắp tiếng đồn
Sấm ran mặt bể mưa tuôn đầu ghềnh
Da ngà mắt phượng long lanh
Mặt hoa tươi tốt tóc xanh rườm rà
Nhị hồng tuyết điểm mầu da
Cổ tay tựa ngà đầu vấn tóc mai
Vốn dòng công chúa Thiên Thai
Giáng sinh hạ giới quản cai Thượng Ngàn

Trích “Văn Chầu Đệ Nhị” bản thứ nhất — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.837).

Chú giải: “Con vua Đế Thích”, “quyền hành núi non”: Chầu Đệ Nhị là vị quyền cao nhất hàng Chầu (sau Chầu Nhất), thay Mẫu Thượng Ngàn cai Sơn Trang, quản 36 động. “Đông Cuông”: có nhánh thần tích lịch sử hoá — Lê Thị Kiểm, vợ tướng người Tày Hà Văn Thiên, hậu duệ Hà Đặc–Hà Bổng chống quân Nguyên; gắn đền Đông Cuông (Yên Bái). Lê Quý Đôn “Kiến Văn Tiểu Lục” (thế kỷ XVIII) đã chép miếu Đông Quang Công Chúa linh thiêng.