Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn là vị Thánh Chầu danh tiếng bậc nhất hàng Chầu, được dân gian tôn là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn. Ngài coi giữ ba mươi sáu cửa rừng, tám mươi mốt cửa ngàn — khắp miền sơn lâm đâu đâu cũng nghe danh Chầu Bà áo xanh.

Tương truyền, Chầu vốn là tiên nữ trên thượng giới, vâng lệnh giáng trần vào nhà một vị quan lang đất Đông Cuông bên dòng sông Hồng. Nàng nết na thuần hậu, thông thuộc núi rừng, thương yêu dân bản. Khi hóa, nàng hiển linh thành vị Thánh Chầu coi sóc miền Thượng Ngàn, che chở những phận người sống nhờ rừng núi.

Trong hầu bóng Tứ Phủ, giá Chầu Đệ Nhị về ngự nhiều nhất hàng Chầu — Chầu về tráng bóng khai hội mở rừng, múa mồi lửa sáng rực khắp điện thờ, chứng tòa Sơn Trang cho các thanh đồng. Người ta tin rằng nơi nào Chầu ngự, nơi ấy rừng yên bản ấm, cây cối tốt tươi.

Đền thờ chính của Chầu là đền Đông Cuông (Văn Yên, Yên Bái) — một trong hai ngôi đền lớn nhất thượng lưu sông Hồng, nơi Chầu được thờ cùng Mẫu Thượng Ngàn. Ngày tiệc Chầu là 2 tháng Mười Một âm lịch, khách hành hương nườm nượp về dâng lễ Mẹ rừng.

Theo chú giải văn thỉnh, về Đông Cuông còn có nhánh thần tích lịch sử hóa: Lê Thị Kiểm, vợ tướng người Tày Hà Văn Thiên, hậu duệ Hà Đặc và Hà Bổng chống quân Nguyên, gắn với đền Đông Cuông (Yên Bái). Sách "Kiến Văn Tiểu Lục" của Lê Quý Đôn (thế kỷ XVIII) đã chép miếu Đông Quang Công Chúa linh thiêng.

Văn thỉnh

Dâng văn tiên chúa thượng ngàn
Đông Cuông tuần quán giáng đàn chứng đây
Trên ngày gió cuốn rung cây
Dưới khe cá lặn chim bay về ngàn
Canh khuya nguyệt lặn sao tàn
Chiếc thoi bán nguyệt khoan khoan chèo vào
Gập ghềnh quán thấp lầu cao
Khi ra núi đỏ lúc nào ngàn xanh
Thượng ngàn Đệ Nhị tối linh
Ngôi cao công chúa quyền hành núi non
Anh linh đã khắp tiếng đồn
Sấm ran mặt bể mưa tuôn đầu ghềnh
Da ngà mắt phượng long lanh
Mặt hoa tươi tốt tóc xanh rườm rà
Nhị hồng tuyết điểm mầu da
Cổ tay tựa ngà đầu vấn tóc mai
Vốn dòng công chúa Thiên Thai
Giáng sinh hạ giới quản cải Thượng Ngàn
Quản cai các lũng các lang
Sơn tinh cầm thú hổ lang khấu đầu
Khắp hoà tam thập lục châu
Chín từng khe suối một bầu tiêu dao
Dong chơi ngàn quế ngàn đào
Khi ra thác cái lúc vào thác con
Chim kêu vượn hót véo von
Chớp bể đồi đoạn mưa nguồn từng cơn
Khi nương gió lúc lại thác gièm
Khi bẻ cành quế khi vin cành hồng
Vui chơi nước nhược non bồng
Phố Cát đền Sòng sông Cả sông Thao
Lân rờn Phượng múa thấp cao
Ngày mây thấp thoáng trăng sao lững lờ
Nón buồm vai quẩy lẵng hoa
Đền kia phủ nọ vào ra chơi bời
Khi thanh vắng lúc lại êm trời
Ngồi trên đỉnh núi ghẹo người Hằng Nga
Tang tính tình thôi đọc lại ca
Bẻ bai giọng Xá ê a giọng Mường
Tiếng Kinh tiếng Mán tỏ tường
Lục châu quan hoả lúi lường líu lo
Dong chơi bát cảnh ngũ hồ
Đua chèo bẻ lái hò dô lại về
Khi chơi ngàn mái ngàn ngàn me
Ngàn giang ngàn nứa trúc tre ngàn vầu
Đôi cô Thổ Mán theo hầu
Cô xe chỉ thắm cô xâu hạt vàng
Sơn Lâm dọn quán bán hàng
Non xanh đủng đỉnh tuyết sương reo hò
Khăn xanh áo lục nhởn nhơ
Khi vào ba dội lúc vô đường chèo
Môi son má phấn mỹ miều
Miệng cười hoa nở mọi chiều mọi hay
Đèn trăng quạt gió màn mây
Bóng thông che tán bóng mai tựa hình
Đi suối lúc lại về ghềnh
Đua chèo tiếng phách tiếng sênh reo hò
Trà liên tâm ba chén tính ưa
Thanh bông hoa quả ngự thừa lại ban
Yêu ai tài lộc chầu ban
Ghét ai chầu quở khôn ngoan được nào
Xem trong sự tích tân la
Vậy nên phúc đẳng hà sa vô cùng
Đệ tử dốc một lòng thành kính
Dâng bản văn trình chầu ngự giáng lâm
Mời chầu giáng phúc từ trung
Khuông phù đệ tử tăng long thọ trường

Toàn văn “Văn Chầu Đệ Nhị” bản thứ nhất, 66 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.837–840.

Chú giải: “Con vua Đế Thích”, “quyền hành núi non”: Chầu Đệ Nhị là vị quyền cao nhất hàng Chầu (sau Chầu Nhất), thay Mẫu Thượng Ngàn cai Sơn Trang, quản 36 động. “Đông Cuông”: có nhánh thần tích lịch sử hoá — Lê Thị Kiểm, vợ tướng người Tày Hà Văn Thiên, hậu duệ Hà Đặc–Hà Bổng chống quân Nguyên; gắn đền Đông Cuông (Yên Bái). Lê Quý Đôn “Kiến Văn Tiểu Lục” (thế kỷ XVIII) đã chép miếu Đông Quang Công Chúa linh thiêng.