Chầu Đệ Tam Thoải Phủ

Chầu Đệ Tam Thoải Phủ là vị Thánh Chầu áo trắng kề cận Mẫu Đệ Tam nơi thủy cung, được dân gian truyền là con gái Vua Thủy Tề chốn Long Cung.

Sự tích của Chầu gắn với nỗi oan khuất giống tích Mẫu Thoải: nàng kết duyên cùng Kính Xuyên, con Vua Đất. Một lần ngồi khâu áo, kim đâm chảy máu tay, nàng lấy tấm lụa trắng thấm máu; người tiểu thiếp Thảo Mai đem giấu tấm lụa rồi bày điều gièm pha, vu cho nàng tội thất tiết. Kính Xuyên cả tin, đem đày nàng vào chốn rừng sâu.

Chịu oan mà lòng son chẳng đổi, nàng được muông thú che chở, rồi nhờ người học trò Liễu Nghị mang thư về Long Cung mà nỗi oan được rửa sạch. Trở về thủy phủ, nàng được phong làm Thánh Chầu kề cận Mẫu Thoải, coi sóc các cửa sông cửa biển, độ cho người xuôi ngược ghe thuyền.

Người đi sông nước, kẻ cầu mưa thuận gió hòa đều thành tâm khấn Chầu. Đền thờ Chầu nổi tiếng nhất là đền Hàn Sơn (Hà Trung, Thanh Hóa) bên bến Đò Lèn — nơi mở tiệc Chầu ngày 12 tháng Sáu âm lịch, thuyền bè về trẩy hội kín cả khúc sông.

Văn thỉnh

Xuân qua ba tiết tháng hè
Thu rồi đông đến mây che thanh nhàn
Mừng giầu mừng thịnh mừng sang
Phú lại mừng quý quan sang mừng giầu
Làm tôi Chầu độ sống lâu
Phơ phơ tóc bạc trên đầu bằng bông
Trứng rồng lại nở ra rồng
Hạt thông lại nẩy chồi thông rườm rà
Bốn phương phẳng lặng can qua
Dân an quốc thái xướng ca chơi bời
Quân thần phải đạo chúa tôi
Trên thuận lòng trời dưới thuận long dân
Hội đồng ba phủ nghiêm quân
Đệ tam chầu thoải thanh tân hay là
Tóc mây rẽ mái mượt mà
Lưng ong mắt phượng da ngà điểm trang

Trích “Văn Chầu Đệ Tam” bản thứ nhất — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.847–848).

Chú giải: Chầu Đệ Tam vốn là Thủy Tinh Tiên Nữ, con Vua Cha Thủy Tề (Tam Giang Công Chúa) — một thiên thần Thoải phủ, KHÔNG phải nhân vật trong tích Kính Xuyên – Thảo Mai (đó là tích Mẫu Đệ Tam). Vì “Chầu không giáng trần, không có sự tích cụ thể” nên văn thiên về tả cảnh, tả dung nhan. Cung thờ được biết đến nhiều nhất là đền Thác Hàn (Thanh Hoá); giá Chầu áo trắng, cầm quạt khai cuông.