Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ

Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ là con trai thứ ba của Vua Cha Bát Hải Động Đình, được cha tin cậy giao thống lĩnh thủy binh nơi Long Giai Động Đình, cai quản Thoải phủ — miền sông nước bao la.

Tương truyền, thuở còn chinh chiến giúp vua Hùng thứ mười tám đánh giặc, Ngài đã lập nhiều công lớn trên mặt trận đường thủy, chỉ huy đoàn quân thủy tộc xông pha nơi sông sâu biển rộng, khiến quân thù khiếp sợ. Bình xong giặc giã, Ngài được Vua Cha giao trọng trách coi giữ Thoải phủ, thay cha cai quản muôn dòng sông, biển cả.

Ngài cùng Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ trấn giữ chốn thủy cung, được xem là vị tướng quân uy dũng bậc nhất trong Ngũ Vị Tôn Quan, vừa cai quản việc nước non vừa gìn giữ đạo lý nơi trần thế. Người đi sông đi biển, làm nghề chài lưới đều một lòng tin cậy, khấn nguyện Ngài độ cho thuyền bè xuôi ngược bình an.

Sắc áo Ngài trắng tinh khôi — sắc của Thoải phủ. Trong các giá hầu đồng, Quan Đệ Tam thường xuất hiện với dáng vẻ oai phong của một vị tướng thủy quân, uy nghi mà khoan hòa.

Ngày tiệc Ngài nhằm 24 tháng Sáu âm lịch. Nhiều đền phủ ven sông, ven biển miền Bắc đều có ban thờ Quan Lớn Đệ Tam, cùng chung một mạch tín ngưỡng thờ vọng miền sông nước với Mẫu Thoải.

Văn thỉnh

Trịnh giang biên doành ngân sở bắc
Đôi vầng hồng soi rạng nam minh
Con vua thủy quốc Động Đình
Đệ tam thái tử giáng sinh đền Rồng
Đức gồm vẹn thung dung hòa mặc
Bẩm sinh thành tư chất long nhan
Thỉnh mời thái tử đệ tam
Phi phương diện mạo dung nhan khác thường
Hằng tấu đối thiên đường thủy phủ
Chốn nam minh quy đủ bốn phương
Ra uy chấp chính kỷ cương
Cầm cân nảy mực sửa sang cõi đời
Chốn long giai cầm quyền thay chúa
Phép màu quan tối tú tối linh
Lệnh truyền thủy bộ chư dinh
Sửa sang đai giáp chơi miền nhân gian

Trích “Đệ Tam Vương Quan Văn” bản thứ nhất — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.716–717; xác nhận chéo với bản cùng tên in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.299).

Chú giải: “Đệ tam thái tử — Động Đình”: con thứ ba Vua Cha Bát Hải, cầm quyền thay chúa chốn Thoải phủ. “Trịnh giang biên”: mô-típ mở “bến sông trăng” dùng chung với văn Mẫu Thoải — dấu vết cùng kho công thức của dòng Thoải. Về thân thế, có nhiều thuyết (thuyết Phạm Vĩnh chỉ là một trong số đó).