Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn

Ngự bên cạnh Quan Đệ Nhất là Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn, còn gọi Quan Thanh Tra Giám Sát — con trai thứ hai của Vua Cha Bát Hải Động Đình, được cha giao trọng trách coi giữ Sơn Lâm Thượng Ngàn, tức Nhạc phủ.

Khác với anh cả trấn giữ cõi trời xa xôi, Quan Đệ Nhị mang thêm phận sự giám sát — ngày ngày tuần du khắp núi rừng, sông suối, xem xét việc thiện ác, tấu trình lên Vua Cha những điều tai nghe mắt thấy nơi trần thế. Vì vậy dân gian còn gọi Ngài là Quan Thanh Tra Giám Sát, biểu trưng cho lẽ công minh, thưởng phạt phân minh.

Truyền thuyết kể rằng Ngài am tường mọi ngóc ngách núi non, thân thiết với các vị sơn thần, thổ địa khắp cõi Nam Giao — cùng phò tá Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn giữ yên miền rừng núi, che chở cho những bản làng sống nhờ rẫy nương, săn bắt, hái lượm.

Sắc áo Ngài màu xanh lá — sắc của Nhạc phủ. Người hầu đồng tin rằng khi Quan Đệ Nhị giáng ngự, Ngài xem xét lòng thành của con nhang đệ tử, ai gian dối ắt bị quở trách, ai thành tâm ắt được độ trì, nên giá hầu Ngài luôn được thỉnh với lòng cung kính, ngay thẳng.

Ngày tiệc Quan Lớn Đệ Nhị nhằm 10 tháng Mười Một âm lịch. Đền thờ Ngài trải khắp các cửa rừng miền Bắc, nơi nhân dân đời đời khấn cầu Ngài phù hộ cho mùa màng tươi tốt, núi rừng bình yên. Chú giải văn thỉnh lưu ý rằng câu văn chép ngày giáng sinh của Ngài là mồng ba tháng Một, khác với ngày tiệc chính 10 tháng Mười Một quen dùng khi thờ phụng; đó là hai mốc khác nhau.

Văn thỉnh

Sơn tiêu sơn động sơn trang
Đền thờ quan giám sát thượng ngàn tối linh
Muôn hoa đua nhị trên cành
Bộ nàng tha thướt yến quỳnh bẻ bai
Thượng ngàn giám sát quyền cai
Thông tri tam giới khâm sai đại thần
Có phen giá vũ đằng vân
Bát muôn công tử xa gần làm tôi
Trời làm đại hạn nắng nôi
Kiều quan đảo vũ một thôi giờ dần
Lệnh sai hà bá thuỷ thần
Tự nhiên dâng nước xoáy vần mưa sa
Điều thời thiên hạ xướng ca
Phong điều vũ thuận thái hoà thảnh thơi
Có phen thong thả ngự chơi
Tuyển người số mực chép người số son
Vua cha nghe hết nguồn cơn
Ai làm nấy chịu chẳng còn có oan
Lệnh truyền giáng hạ làm quan
Sinh vào quý tộc hiền lương đức lành
Vừa năm ất dậu thai sinh
Mồng ba tháng một đã sinh ra người
Tuổi vừa ba bốn đi chơi
Văn thi phú lục mọi tài khôn ngoan
Song đường mừng rỡ yêu thương
Rằng nhà có phúc kẻ thương người vì
Chẳng ngờ Thượng Đế đến kì
Mồng ba tháng một, một khi giờ dần
Sắc sai hà bá thuỷ thần
Quần tiên đón rước chẳng nhầm một ai
Ngũ lôi hiệu lệnh tướng trời
Nhị thập bát tú mọi nơi trương toà
Đều thời vâng lệnh vua cha
Rước quan đệ nhị lên toà thượng thiên
Song đường thương nhớ chẳng yên
Sao ông nỡ để mối phiền dương gian
Sinh thành dưỡng dục núi non
Lấy ai khuya sớm thần hôn cho đành
Vốn xưa ông ở thiên đình
Con vua Thượng Đế giáng thần dương gian
Dù ai có lệnh kêu van
Khấn ông đệ nhị thọ khang yên lành
Thiên tư chính trực thông minh
Giáng Đền giáng phủ anh linh muôn phần
Chữ rằng Thánh giáng lưu ân
Đa tài đa lộc thiên xuân thọ trường

Toàn văn “Văn Quan Đệ Nhị Giám Sát” bản thứ nhất, 46 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.699–701; đối chiếu “Đệ Nhị Vương Quan Văn” in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.292.

Chú giải: “Giám sát thượng ngàn”: Quan Đệ Nhị cai quản sơn lâm, giám sát ba cõi. “Kiều quan đảo vũ”: nghi cầu mưa — văn kể ông sai hà bá dâng nước cứu hạn. Lưu ý: câu văn chép ngày giáng sinh của Ngài (“mồng ba tháng Một”) — khác với ngày tiệc chính 10 tháng Mười một âm lịch quen dùng khi thờ phụng; đây là hai mốc khác nhau.