Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên

Đứng đầu Thập Nhị Vị Chầu Bà là Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên — vị Thánh Chầu kề cận bên Mẫu Đệ Nhất, được dân gian tôn là hóa thân trực tiếp của Mẫu nơi Thiên phủ. Trong điện thần Tứ Phủ, hàng Chầu đứng ngay sau hàng Quan Lớn, là các Thánh Chầu nữ thay quyền Thánh Mẫu coi sóc bốn phương tám hướng.

Tương truyền, Chầu vốn là tiên nữ nơi cung Quỳnh Lâm, hầu cận bên Mẫu từ thuở khai thiên. Khi Thánh Mẫu giáng trần cứu độ nhân gian, Chầu theo hầu bên Ngài, thay Mẫu truyền đạt ý chỉ, coi sóc các việc trên trời — nên dân gian kính cẩn gọi Ngài là Chầu Bà Đệ Nhất, sắc áo đỏ đồng điệu với tòa Thiên phủ.

Vì quyền vị cao quý, kề cận ngôi Mẫu, Chầu Đệ Nhất rất hiếm khi giáng đồng — trong các vấn hầu, giá Chầu thường chỉ tráng bóng chứng đàn rồi xa giá hồi cung, nhường các giá Chầu miền sơn trang về ngự sau. Chính sự "ẩn mà thiêng" ấy càng khiến con nhang đệ tử thêm lòng kính ngưỡng.

Chầu được phối thờ tại các đền phủ lớn thờ Mẫu Liễu Hạnh, trước hết là quần thể Phủ Dầy (Vụ Bản, Nam Định) — nơi khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Người hành hương lễ Mẫu nơi đâu, cũng không quên khấn vọng vị Chầu Bà đứng đầu hàng Chầu ấy.

Văn thỉnh nhắc đền Sòng và Chúa Liễu Hoa, được chú giải hiểu là gắn Chầu với hệ Mẫu Liễu Hạnh; "giữ sổ tam toà" là thay Mẫu Đệ Nhất coi sổ Tam Toà Thánh Mẫu. Có thuyết đồng nhất Chầu với Chầu Quế (Quế Hoa Công Chúa), vị kề cận Mẫu Liễu ở Đồi Ngang, Phố Cát.

Văn thỉnh

Sớm mai vui vẻ đền Sòng
Ngày chơi phủ chính lầu hồng vào ra
Khăng khăng giữ sổ tam toà
Lên đền chầu Chúa Liễu Hoa cầm quyền
Thông tri tam giới hoàng thiên
Coi khắp cửa phủ, miếu đền thiếu đâu
Trong ngoài thay thảy trước sau
Sửa sang mẫu phó quyền chầu bà coi
Quân thần phải đạo chúa tôi
Cô hầu cô hạ nàng đôi dập dìu
Khoe xanh xanh tốt đáng yêu
Khoe tài tài khéo khéo chiều lòng xuân
Đền thờ tả phượng hữu lân
Hoa Lan hoa cúc thanh tân chơi bời
Thiên Đình chén rót đầy vơi
Khúc ca điểm đót cợt người người hay
Đàn cầm khéo gẩy năm dây
Cung huỳnh gió lọt chuốt mây lọt vàng
Thung dung ghẹo khách qua đàng
Nhõn tinh lóng lánh mày ngang đằm đằm
Miệng cười hoa nở đáng trăm
Răng đen rưng rức hoãn chằm vàng đeo
Đã lên ngôi báu trong triều
Đã nên ngọc tốt vàng yêu dương toà
Miệng cười tươi tốt như hoa
Thanh tân lịch sự nết na dịu dàng
Càng nhìn càng thắm nhân doan
Nết na yểu điệu muôn vàn thảo hay
Việc nào mà chẳng tới tay
Lên đền xuống phủ chả ngày nào sai
Có phen biến gái hiện trai
Ai thắm thắm vậy ai phai phai liền
Biết ra thời nhẹ như tên
Nếu mà không biết như thuyền bỏ neo
Quở cho trăm chứng hiểm nghèo
Chầu quế trong triều giá ngự Đồi Ngang
Có phen giả ní giả nàng
Sài di di án sai nàng nàng lên
Có phen làm chúa thượng thiên
Khi giả làm chúa thoải tiên thoải tề
Phàm trần ai thấy tin nghe
khấn thôi tạ lễ miếu nghè kêu văn
Trần phàm kẻ vái người van
Còn đương nhẫn nhục nhân gian mờ mờ
Xem ra số phải phụng thờ
Kẻ khấn người vái nam mô khấu đầu
Biết bà bệnh tật khỏi đau
Kim ngân vàng mã để hầu dâng lên
Thỉnh Chầu chắc giáng bản đền
Khuông phù đệ tử thiên niên thọ trường.

Toàn văn “Văn Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên” bản thứ nhất, 50 câu — bản sưu tầm lưu hành trong cộng đồng hát văn, khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.824–826.

Chú giải: “Giữ sổ tam toà”, “thông tri tam giới”: Chầu Đệ Nhất là vị đứng đầu hàng Chầu, thay Mẫu Đệ Nhất coi sổ Tam Toà Thánh Mẫu — đúng vai ngôi cao, ít ngự đồng. “Đền Sòng — Chúa Liễu Hoa”: văn gắn ngài với hệ Mẫu Liễu Hạnh. Có thuyết đồng nhất ngài với Chầu Quế (Quế Hoa Công Chúa) kề cận Mẫu Liễu ở Đồi Ngang, Phố Cát.