Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên

Đứng đầu Thập Nhị Vị Chầu Bà là Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên — vị Thánh Chầu kề cận bên Mẫu Đệ Nhất, được dân gian tôn là hóa thân trực tiếp của Mẫu nơi Thiên phủ. Trong điện thần Tứ Phủ, hàng Chầu đứng ngay sau hàng Quan Lớn, là các Thánh Chầu nữ thay quyền Thánh Mẫu coi sóc bốn phương tám hướng.

Tương truyền, Chầu vốn là tiên nữ nơi cung Quỳnh Lâm, hầu cận bên Mẫu từ thuở khai thiên. Khi Thánh Mẫu giáng trần cứu độ nhân gian, Chầu theo hầu bên Ngài, thay Mẫu truyền đạt ý chỉ, coi sóc các việc trên trời — nên dân gian kính cẩn gọi Ngài là Chầu Bà Đệ Nhất, sắc áo đỏ đồng điệu với tòa Thiên phủ.

Vì quyền vị cao quý, kề cận ngôi Mẫu, Chầu Đệ Nhất rất hiếm khi giáng đồng — trong các vấn hầu, giá Chầu thường chỉ tráng bóng chứng đàn rồi xa giá hồi cung, nhường các giá Chầu miền sơn trang về ngự sau. Chính sự "ẩn mà thiêng" ấy càng khiến con nhang đệ tử thêm lòng kính ngưỡng.

Chầu được phối thờ tại các đền phủ lớn thờ Mẫu Liễu Hạnh, trước hết là quần thể Phủ Dầy (Vụ Bản, Nam Định) — nơi khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Người hành hương lễ Mẫu nơi đâu, cũng không quên khấn vọng vị Chầu Bà đứng đầu hàng Chầu ấy.

Văn thỉnh

Sớm mai vui vẻ đền Sòng
Ngày chơi phủ chính lầu hồng vào ra
Khăng khăng giữ sổ tam toà
Lên đền chầu Chúa Liễu Hoa cầm quyền
Thông tri tam giới hoàng thiên
Coi khắp cửa phủ, miếu đền thiếu đâu
Trong ngoài thay thảy trước sau
Sửa sang mẫu phó quyền chầu bà coi
Quân thần phải đạo chúa tôi
Cô hầu cô hạ nàng đôi dập dìu
Khoe xanh xanh tốt đáng yêu
Khoe tài tài khéo khéo chiều lòng xuân
Đền thờ tả phượng hữu lân
Hoa Lan hoa cúc thanh tân chơi bời
Thiên Đình chén rót đầy vơi
Khúc ca điểm đót cợt người người hay

Trích “Văn Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên” bản thứ nhất — bản sưu tầm lưu hành trong cộng đồng hát văn (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.824).

Chú giải: “Giữ sổ tam toà”, “thông tri tam giới”: Chầu Đệ Nhất là vị đứng đầu hàng Chầu, thay Mẫu Đệ Nhất coi sổ Tam Toà Thánh Mẫu — đúng vai ngôi cao, ít ngự đồng. “Đền Sòng — Chúa Liễu Hoa”: văn gắn ngài với hệ Mẫu Liễu Hạnh. Có thuyết đồng nhất ngài với Chầu Quế (Quế Hoa Công Chúa) kề cận Mẫu Liễu ở Đồi Ngang, Phố Cát.