Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Ngự bên hữu Tam Tòa là Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, vị Thánh Mẫu áo xanh cai quản Nhạc phủ — miền rừng núi bạt ngàn, nơi khởi nguồn của gỗ quý, muông thú, thuốc nam và bao sản vật nuôi sống con người.

Truyền thuyết kể rằng Ngài là công chúa La Bình, con gái của Sơn Tinh — Tản Viên Sơn Thánh — và công chúa Mỵ Nương, cháu ngoại Vua Hùng. Thuở nhỏ, nàng thường theo cha chu du khắp núi non, hang động; đi đến đâu cũng được sơn thần, thổ địa quý mến. Nàng thuộc từng dáng núi, con suối, từng loài cây, tiếng chim của cả cõi Nam Giao rộng lớn.

Cảm tài đức ấy, Ngọc Hoàng phong nàng làm Bà Chúa Thượng Ngàn, coi giữ tám mươi mốt cửa rừng cõi Nam Giao. Từ đó, Ngài dạy dân miền ngược cách làm nương rẫy, trồng lúa, dệt vải, dựng nhà sàn tránh thú dữ, hái lá thuốc chữa bệnh — ơn đức thấm khắp các bản làng.

Dân gian còn truyền rằng, thuở nghĩa quân Lam Sơn của Lê Lợi bị vây khốn trong đêm rừng hiểm trở, Ngài đã hiển linh hóa phép thành muôn vàn đốm sáng — như đàn đom đóm dẫn đường — đưa nghĩa quân vượt vòng vây an toàn. Vì công hộ quốc ấy, các triều đại về sau đều có sắc phong tôn kính Ngài.

Đền thờ Ngài trải khắp miền sơn cước: đền Đông Cuông (Yên Bái), đền Bắc Lệ (Lạng Sơn), đền Suối Mỡ (Bắc Giang)... Ngày tiệc Mẫu Thượng Ngàn là 20 tháng Chín âm lịch, khi rừng thu vào mùa sản vật, con nhang đệ tử khắp nơi lại về lễ Mẹ rừng xanh.

Văn thỉnh

Anh linh hiển hách Chúa Sơn Trang
Cai quản ba mươi sáu cửa ngàn
Lúc ngự lầu son cùng phủ tía
Khi chơi núi ngọc với non vàng
Gươm thiêng một buổi ra oai phép
Loài giặc Liễu Thăng phút phá tan
Thái tổ Lê triều ban sắc tặng
Danh thơm lừng lẫy khắp Nam bang
Tam quang chiếu bao la thế giới
Vầng nguyệt soi chói lọi nam thiên
Đền thờ phong nguyệt vô biên
Gió thu dìu dặt chuông rền nhặt khoan
Trịnh niềm đan nhớ xưa tích cũ
Chốn lạc châu thuỷ tú sơn tinh
Đông Cuông công chúa giáng sinh
Giáng vào lệnh tộc phúc lành quyền cao

Trích “Nhạc Tiên Sơn Lâm Thánh Mẫu Văn” — bản phổ biến trong cộng đồng hát văn (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.603–605; dị bản gần trùng in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.154).

Chú giải: “Ba mươi sáu cửa ngàn — Chúa Sơn Trang”: Mẫu đứng đầu hệ Sơn Trang ba mươi sáu động. “Giặc Liễu Thăng — Thái tổ Lê triều ban sắc”: tích Mẫu hiển linh giúp nghĩa quân Lam Sơn trận Chi Lăng (1427); vua Lê sắc phong “Lê Mại Đại Vương”. “Đông Cuông công chúa”: đền Đông Cuông (Yên Bái) — nơi thờ chính; văn hợp nhất các thuyết về nguồn gốc Mẫu Thượng Ngàn.