Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Ngự bên hữu Tam Tòa là Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, vị Thánh Mẫu áo xanh cai quản Nhạc phủ — miền rừng núi bạt ngàn, nơi khởi nguồn của gỗ quý, muông thú, thuốc nam và bao sản vật nuôi sống con người.

Truyền thuyết kể rằng Ngài là công chúa La Bình, con gái của Sơn Tinh — Tản Viên Sơn Thánh — và công chúa Mỵ Nương, cháu ngoại Vua Hùng. Thuở nhỏ, nàng thường theo cha chu du khắp núi non, hang động; đi đến đâu cũng được sơn thần, thổ địa quý mến. Nàng thuộc từng dáng núi, con suối, từng loài cây, tiếng chim của cả cõi Nam Giao rộng lớn.

Cảm tài đức ấy, Ngọc Hoàng phong nàng làm Bà Chúa Thượng Ngàn, coi giữ tám mươi mốt cửa rừng cõi Nam Giao. Từ đó, Ngài dạy dân miền ngược cách làm nương rẫy, trồng lúa, dệt vải, dựng nhà sàn tránh thú dữ, hái lá thuốc chữa bệnh — ơn đức thấm khắp các bản làng.

Dân gian còn truyền rằng, thuở nghĩa quân Lam Sơn của Lê Lợi bị vây khốn trong đêm rừng hiểm trở, Ngài đã hiển linh hóa phép thành muôn vàn đốm sáng — như đàn đom đóm dẫn đường — đưa nghĩa quân vượt vòng vây an toàn. Vì công hộ quốc ấy, các triều đại về sau đều có sắc phong tôn kính Ngài.

Đền thờ Ngài trải khắp miền sơn cước: đền Đông Cuông (Yên Bái), đền Bắc Lệ (Lạng Sơn), đền Suối Mỡ (Bắc Giang)... Ngày tiệc Mẫu Thượng Ngàn là 20 tháng Chín âm lịch, khi rừng thu vào mùa sản vật, con nhang đệ tử khắp nơi lại về lễ Mẹ rừng xanh.