Cậu Hoàng Cả

Mở đầu hàng Thánh Cậu là Cậu Hoàng Cả — dân gian còn gọi Cậu Cả Sòng Sơn, sách chú giải gọi Cậu Cả Quận. Hàng Thánh Cậu là các tiểu đồng hầu cận Thánh Mẫu, được thờ đối xứng với hàng Thánh Cô.

Về thân thế, các lời truyền chưa thống nhất. Sách chú giải ghi Cậu tương truyền là con Vua Thuỷ Tề giáng trần, hiển ở Phủ Dầy (Thiên Bản) và đền Sòng Sơn; văn thỉnh tả Cậu khi chầu thượng đế, khi trở về chầu thánh mẫu thuỷ cung. Dân gian lại truyền rằng Cậu vốn ở chốn thiên đình, lỡ phạm lỗi mà bị đày xuống trần, rồi về hầu cận Thánh Mẫu nơi đền Sòng.

Sắc áo của Cậu cũng có hai cách nói: dân gian quen gán áo đỏ, sắc của Thượng Thiên; văn thỉnh thì tả "áo xanh khăn đỏ".

Cậu là Cậu Khâm sai đứng đầu hàng Cậu, thuộc dòng đệ nhất đi tu nên ít khi ngự đồng; con nhang đệ tử thường chỉ thỉnh vọng Cậu chứng đàn trong những khóa lễ lớn.

Văn thỉnh

Bản thứ nhất (in trong sách Bùi Hùng Thắng)

Lòng tin tiến một cơi trầu
Dâng bản văn chầu thỉnh Cậu về đây
Cậu xưa vốn ở Phủ Dầy
Chầu chực đêm ngày hầu hạ vào ra
Cậu Hoàng mới độ lên ba
Hình dung sắc thái thật là xinh thay
Đầu đội nón chân đi giày
Áo xanh khăn đỏ vòng tay quạt tàu
Khi chầu thượng đế khấu đầu
Khi trở về chầu thánh mẫu thuỷ cung
Thấy ai thờ phụng có lòng
Cậu về giá ngự điện trung chơi bời
Cậu thời có sắc có tài
Khắp hết điện đài đâu chẳng ngự chơi
Ai thời sạch sẽ tốt tươi
Sửa sang lịch sự đến nơi tức thì
Cậu nay tính hạnh nhu mì
Hình dung nhan sắc mọi bề mọi hay
Lại xem phong cảnh mọi nơi
Đài kia giá nọ rong chơi phố phường
Miệng cười hoa nở phi phương
Khăn hồng cánh cánh rõ ràng thực xinh
Thấy đâu vui thú hữu tình
Cậu về giá ngự như hình thần tiên
Vốn xưa cậu ở giang biên
Con vua thuỷ tế giáng miền nhân gian

Bản thứ hai (truyền miệng): khi hành lễ

Nhất bái, cậu bái thượng thiên
Nhị bái, cậu bái thượng ngàn
Tam bái cậu bái thoải phủ
Tứ bái cậu bái Tứ phủ công đồng
Rồi bình thân lễ tất

Bản thứ hai (truyền miệng): khi đi săn bắn

Nghe lệnh truyền ban
Ba quân nghe lệnh Cậu truyền ban
Bốn phương tám hướng
Quanh ngàn bủa vây
Đuốc tiên cầm chắc trong tay
Cái cung bạc, mũi tên vàng
Giương cung cậu bắn rõ ràng mười mươi
Một đàn chim nhạn bay lên
Tránh sao cho khỏi mũi tên cậu Hoàng
Anh hùng có một không hai
Côn quyền kiếm kích đủ tài kinh luân
Đường đường rạng vẻ đai cân
Cung đeo kiếm giắt tiến quân lên ngàn
Cung vàng cầm chắc trong tay
Tên thần lắp sẵn tên bay nhẹ nhàng
Chim ưng đà điểu đại bàng
Cùng loài hổ bảo sói lang hại người

Bản thứ hai (truyền miệng): khi mời rượu

Trước đền Cậu ngự thong dong
Tay Tiên chuốc chén rượu nồng thiết tha
Nào là lưu thủy đào hoa
Các cô chuốc rượu nay đà tới nơi
Tay cô đôi nàng Tiên
Nâng chén quỳnh là quỳnh lên rót
Nâng tiễn lên ngai vàng
Xin mời Cậu Hoàng nâng chén
Nhất tuần sơ đã rót chén Hoàng hoa dâng mời
Mừng vui mùa xuân non nước
Xin mời Cậu Hoàng say sưa
Chén lưu ly chân cô quỳ mà tay cô rót
Dâng tiễn lên ngai vàng
Xin mời Cậu Hoàng nâng chén
Chén tuần đôi đã rót chén Hoàng hoa dâng mời
Mừng vui mùa xuân non nước
Xin rước mời Cậu Hoàng say sưa
Chén tương tri chân cô quỳ mà tay cô rót
Dâng tiễn lên ngai vàng
Xin mời Cậu Hoàng nâng chén
Chén tuần tam đã rót chén Hoàng hoa dâng mời
Mừng vui mùa xuân non nước
Đây chén tam dâng mời
Xin mời Cậu Hoàng say sưa
Hôm nay hội yến tưng bừng
Chén vui đồng khởi, chén mừng cậu ngự vui
Uống vào trời đất cũng say
Tỉnh ra cậu hỏi rượu này của ai
Thưa cậu rượu này con lấy ở động Thiên Thai
Mang về dâng cậu để cậu ngồi ngự vui
Cậu thời có sắc có tài
Khắp hết điện đài đâu chẳng ngự chơi
Ai thời sạch sẽ tốt tươi
Sửa sang lịch sự đến nơi tức thì
Cậu nay tính hạnh nhu mì
Hình dung nhan sắc mọi bề mọi hay
Lại xem phong cảnh mọi nơi
Đài kia giá nọ rong chơi phố phường
Miệng cười hoa nở phi phương
Khăn hồng cánh cánh rõ ràng thực xinh
Thấy đâu vui thú hữu tình
Cậu về giá ngự như hình thần tiên
Vốn xưa cậu ở giang biên
Con vua thuỷ tế giáng miền nhân gian
Cậu Hoàng xem hoa từ thủa lên ba
Cậu ngắm nhìn trăng từ thủa trăng còn trăng trong
Nam thời thành có ai đi lễ mẫu
Trong tỉnh nam thành đất thiên hương lắm chùa nhiều miếu
Thú hữu tình vui thật là vui
Cũng không đâu đẹp bằng phong cảnh đền đây
Nửa vầng trăng khuyết ba sao giữa trời
Có ai lên cho cậu bé nhắn gửi đôi lời
Ở trên cung nguyệt có người hằng nga giáng thế
Có ai lên cho cậu bé nhắn gửi khách ông giăng già
Cầm kỳ thi họa ai là người hơn
Có đêm xuân cậu bé hiến tửu nghe gảy cung đàn
Cô bà tang tình, cô bốn, cô năm, cô sáu
Cô bảy, cô tám, cô chín, cô mười một, cô mười hai
Hái bông huê thơm, bông huê tươi tốt, bông huê tốt đẹp
Để cho cậu bé dắt ở trên đầu
Tấp nập rộn ràng bản đền hôm nay,
Trăng đèn kết chữ kéo cậu Hoàng về ngự vui
Buộc ở ngoài hiên con ngựa xám
Có lệnh mẫu truyền cậu kíp lai kinh.

Hai bản văn Cậu Quận Phủ Dầy, 112 câu — văn khuyết danh truyền miệng trong dân gian. Bản thứ nhất theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1293–1294; bản thứ hai (hành lễ, đi săn, mời rượu) là dị bản chép theo lời hát truyền miệng của cộng đồng hát văn.

Chú giải: Cậu Hoàng Cả (Cậu Cả Quận) tương truyền là con Vua Thuỷ Tề giáng trần, hiển ở Phủ Dầy (Thiên Bản) và Đền Sòng Sơn. “Cậu Hoàng mới độ lên ba” — mô-típ đặc trưng hàng Cậu: thánh chết trẻ 1–9 tuổi, hình hài trẻ con. Là Cậu Khâm sai đứng đầu hàng Cậu, thuộc dòng đệ nhất đi tu nên ít khi ngự đồng.