Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ

Ngự bên tả Tam Tòa là Mẫu Đệ Tam, dân gian quen gọi là Mẫu Thoải — đọc chệch từ chữ "Thủy" — vị Thánh Mẫu áo trắng cai quản miền sông nước: sông ngòi, biển cả, mưa nguồn, giếng mạch nuôi sống cư dân trồng lúa nước.

Tương truyền, Ngài là con gái Vua Cha Bát Hải Động Đình, dòng dõi Long Vương nơi thủy cung. Ngài kết duyên cùng Kính Xuyên, con trai Vua Đất. Chẳng may, người tiểu thiếp Thảo Mai sinh lòng đố kỵ, bày mưu vu oan cho Ngài tội thất tiết. Kính Xuyên cả tin, nổi giận sai đóng cũi, đem bỏ vợ hiền vào rừng sâu cho thú dữ ăn thịt.

Nhưng ở chốn rừng thiêng, muông thú cảm thương đức hạnh của Ngài, ngày ngày mang hoa quả đến dâng. Một ngày kia, nho sĩ Liễu Nghị lạc bước qua rừng. Nghe rõ nỗi oan khuất, chàng nhận lời mang bức huyết thư của Ngài về hồ Động Đình, theo lời dặn gõ vào cây quất ngọc ba lần, trao thư tận tay Vua Cha.

Vua Cha Bát Hải lập tức sai rước con gái hồi cung, minh oan rửa sạch tội danh; kẻ gieo oan bị trừng phạt, còn Liễu Nghị trọng nghĩa được kết duyên cùng Ngài. Từ đó, Ngài trở về ngôi vị Thánh Mẫu Thoải phủ, coi giữ muôn dòng nước.

Người đi thuyền, kẻ chài lưới, người cầu mưa thuận gió hòa đều khấn Mẫu Thoải, tin rằng Ngài độ cho ghe thuyền xuôi ngược bình an, cho ruộng đồng khỏi hạn khỏi lụt. Đền thờ Ngài thường ở ven sông: đền Dầm, đền Xâm Thị (Thường Tín, Hà Nội), đền Mẫu Thoải (Lạng Sơn)... Ngày tiệc Mẫu là 10 tháng Sáu âm lịch.

Văn thỉnh

Trạnh giang biên doành ngân lai láng
Nguyệt lầu lầu soi rạng Nam Minh
Con vua thuỷ quốc Động Đình
Có tiên thần nữ giáng sinh đền rồng
Đức gồm vẹn công dung ngôn hạnh
Nết nhu mì bẩm tính thiên nhiên
Dung nghi cốt cách thần tiên
Vàng trong nước lệ ngọc miền non côn
Hằng chầu chực kim môn ngọc điện
Duyên sắt cầm chưa định nơi nao
Chúa từ gìn giữ thanh tao
Gió đằng vương các khư tao dưới màn
Chốn thuỷ cung có nhà lệnh tộc
Vốn con dòng danh ốc Kính Xuyên
Xưa nay thế phiệt gia truyền
Thảo Mai nàng ấy tạm quyền tiểu tinh

Trích “Thoải Tiên Đệ Tam Thánh Mẫu Văn”, đoạn điệu Miễu — theo bản ghi trong Diễn xướng dân gian Việt Nam, dẫn lại qua Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.542–544 (dị bản gần trùng in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.139).

Chú giải: “Động Đình”: hồ Động Đình — thuỷ quốc của Vua Cha Bát Hải; Mẫu Thoải là con gái (Xích Lân Long Nữ). “Kính Xuyên — Thảo Mai”: chồng và tiểu thiếp trong tích oan trung tâm của mọi bản văn Mẫu Thoải. “Bỉ — Miễu — Thổng”: tên các làn điệu hát văn cổ mà bản văn còn giữ nguyên khung.