Mẫu Đệ Tứ Địa Phủ

Hoàn thiện bốn miền vũ trụ của điện thần là Mẫu Địa — vị Thánh Mẫu áo vàng cai quản Địa phủ: ruộng đồng, làng mạc, nhà cửa, mồ mả — miền đất nơi con người sinh ra, cấy cày và trở về. Với cư dân trồng lúa nước, đất là Mẹ; sắc vàng của tòa Ngài là sắc của phù sa, của lúa chín, cũng là sắc tôn quý bậc nhất.

Tục thờ Mẹ Đất của người Việt có gốc rễ rất xa, từ nữ thần Địa Mẫu, Hậu Thổ phu nhân đến các Mẹ lúa, Mẹ đất của làng quê. Khi hệ thống Tam phủ mở rộng thành Tứ phủ, dòng thờ Mẹ Đất ngàn đời ấy hội tụ vào ngôi vị Mẫu Địa của điện thần.

Về thân thế của Ngài, các dòng thờ lưu truyền không hoàn toàn giống nhau — thứ bậc cũng vậy: nơi xếp Ngài ngôi Đệ Tứ, nơi kính Ngài ngôi Đệ Nhị Địa Tiên ngay sau Mẫu Thượng Thiên. Phổ biến nhất là quan niệm tôn Ngài là Địa Tiên Thánh Mẫu — hóa thân của chính Thánh Mẫu Liễu Hạnh: Mẫu Liễu vốn là tiên nữ cõi trời ba lần giáng sinh gắn bó với cõi đất, nên Ngài vừa đứng đầu Thiên phủ, vừa là Mẹ của miền đất nhân gian. Một số dòng thờ khác kính Mẫu Địa là một vị Thánh Mẫu riêng, lặng lẽ coi giữ đất đai cho muôn dân.

Bởi vậy, trong nhiều đền phủ, tòa Mẫu Địa không tách riêng mà ẩn trong ban Tam Tòa — nhìn ba pho tượng mà thờ đủ bốn miền. Trong nghi lễ hầu đồng, các giá Thánh Mẫu cũng chỉ "tráng bóng" chứ không tung khăn làm việc: sự hiện diện của Mẹ thiêng liêng đến mức không hóa hiện thành vũ đạo.

Người động thổ làm nhà, xuống đồng cày cấy hay tảo mộ tạ đất đều khấn Mẹ Địa phủ. Nơi gắn bó sâu đậm nhất với Ngài vẫn là quần thể Phủ Dầy (Vụ Bản, Nam Định) — quê hương Mẫu Liễu Hạnh; hội tháng Ba âm lịch, con nhang đệ tử về "giỗ Mẹ" cũng là về với Mẹ Đất, như câu ca "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ".

Văn thỉnh

Trong nghi lễ, bốn vị Thánh Mẫu thường được thỉnh chung bằng một bài văn Tam–Tứ Tòa. Mẫu Đệ Tứ Địa hiện không lưu truyền bản văn hầu riêng — giá Mẫu hầu tráng bóng, không tung khăn; chính sự khiêm nhường ấy phản chiếu vị thế lặng thầm của Ngài trong điện thần. Bài văn thỉnh chung mở đầu:

Tiết lương thiên tâm thành khấu đảo
Thỉnh tam toà Mẫu đáo đàn duyên
Nhang một triện dốc lòng dâng tiến
Khói ngạt ngào thấu đến cửa thiêng

Trích “Văn Thỉnh Mẫu” — bản sưu tầm trong cộng đồng hát văn (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.665; “Tam Tòa Thánh Mẫu Văn” in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.114).