Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn là vị Thánh Cô danh tiếng và hay giáng đồng bậc nhất trong hàng Cô, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn nơi miền rừng núi.

Tương truyền, Cô được phong Sơn Tinh Công Chúa, con gái Đức Đế Thích trên Thiên cung, giáng sinh vào nhà một vị quan lang họ Hà đất Ninh Bình. Cô nết na, xinh đẹp, thông tuệ; sau được Mẫu Thượng Ngàn thu nhận, truyền cho phép tiên để độ dân miền ngược. Chú giải ghi Cô có khi được gọi là Cô Đôi Đông Cuông, cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang và giỏi văn thơ.

Trong hầu bóng, giá Cô Đôi về ngự vui tươi, duyên dáng với sắc áo xanh lá; Cô múa mồi, ban lộc, chứng tòa Sơn Trang. Người miền rừng tin rằng nơi nào Cô ngự, nơi ấy cây cối tốt tươi, bản mường yên ấm.

Đền thờ Cô là đền Bồng Lai (Cao Phong, Hòa Bình) nơi hang Thiên Thai dưới núi Đầu Rồng. Ngày tiệc Cô là mùng 6 tháng Giêng âm lịch, đầu xuân khách hành hương nô nức về lễ Cô.

Văn thỉnh

Thiên Thai là cảnh bồng lai
Tấu Cô Đôi Thượng đại tài hái hoa
Hầu vua hầu mẫu ba toà
Tiếng tăm lừng lẫy chúa bà yêu thương
Về đồng đánh phấn soi gương
Lược ngà chải chuốt vành dây đội đầu
Rong chơi quán Sở Tần lầu
Xe giá lên chầu thượng đế vua cha
Đệ tử Cô vô số hằng hà
Chiêu tài tiếp lộc gần xa cho đồng
Hầu vua hầu mẫu ba toà
Vua cha cũng quý, chúa bà yêu thương
Về đồng đánh phấn soi gương
Khăn xanh lấy chít vành dây đội đầu
Rong chơi quán Sở Tần lầu
Loan giá lên chầu thượng đế vua cha
Đền thờ Cô vô số hằng hà
Ban tài tiếp lộc gần xa cho đồng
Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát
Thấy cô về ngỡ Phật Quan Âm
Tay đàn miệng hát ca ngâm
Điểm đa điểm đót tiếng trầm nhặt khoan
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Dưới suối ngàn chim năn nỉ véo von
Vui về thú cảnh Đông Cuông
Trên ngàn cô thượng ca ngâm chơi bời
Cảnh núi rừng sương rơi lác đác
Thú hữu tình càng ngự càng vui
Ba gian lầu mát thảnh thơi
Sớm rong đỉnh núi tối ngồi sườn non
Ca rằng tang tính tình tang
Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng
Bốn bề hiu quạnh vắng tanh
Măng tre măng lứa mọc xanh đầy ngàn
Chắp tay bái lạy cô ngàn
Sơn lâm công chúa giáng đàn chứng đây
Trần gian hồ dễ ai hay
Mời cô lai giáng đền này chứng minh
Hiệu cô là công chúa Sơn Tinh
Mặt tròn vành nguyệt má in phấn hồng
Da cô trắng tựa tuyết đông
Tóc dà dà biếc lưng ong dịu dàng
Chân cô đưa nhởn đưa ngang
Bước nào bước ấy tiên nàng nguyệt nga
Chạnh lòng vàng đá người ta
Chau mày quân tử xót xa yêng hùng
Mỗi năm đẹp một não nùng
Dạy chim oanh hót bạn cùng văn nhân
Vẻ nào vẻ chẳng thêm xuân
Éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời
Tốt tươi miệng nở hoa cười
Đáng xinh đáng lịch đáng người thuyền quyên
Nàng ân nàng ái kề bên
Cô Lan cô Huệ chúa tiên thượng ngàn
Non xanh nước biếc suối vàng
Đông Cuông cảnh ấy lại càng lâng lâng
Có phen cô dạy người rừng
Nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ
Cô theo hầu Diệu Tín thiền sư
Anh linh nổi tiếng Đông Cuông Từ Sơn Lâm
Ngự sơn lâm Đông Cuông Tuần Quán
Cô Đôi ngàn vạn phép anh linh
Tiên Cô biến hoá hiện hình
Cung thỉnh các bộ sơn tinh ngự về
Chữ biển đề Đại vương Lê Mại
Phép khuông phù quốc thái dân an
Thỉnh cô chứng giám đàn tràng
Độ cho đồng tử an khang đời đời

Toàn văn “Văn Cô Đôi Thượng Ngàn”, 68 câu — dị bản lưu truyền trong dân gian, chép theo lời hát truyền miệng của cộng đồng hát văn; bản thứ nhất in trong Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1109 khác nhiều câu.

Chú giải: Cô Đôi vốn con Vua Đế Thích, phong Sơn Tinh Công Chúa, là vị Cô cao nhất hàng Thượng Ngàn, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn (có khi gọi Cô Đôi Đông Cuông). Cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, giỏi văn thơ.