Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn là vị Thánh Cô danh tiếng và hay giáng đồng bậc nhất trong hàng Cô, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn nơi miền rừng núi.

Tương truyền, Cô vốn là công chúa Sơn Tinh, con gái Đức Đế Thích trên Thiên cung, giáng sinh vào nhà một vị quan lang họ Hà đất Ninh Bình. Cô nết na, xinh đẹp, thông tuệ; sau được Mẫu Thượng Ngàn thu nhận, truyền cho phép tiên để độ dân miền ngược.

Trong hầu bóng, giá Cô Đôi về ngự vui tươi, duyên dáng với sắc áo xanh lá; Cô múa mồi, ban lộc, chứng tòa Sơn Trang. Người miền rừng tin rằng nơi nào Cô ngự, nơi ấy cây cối tốt tươi, bản mường yên ấm.

Đền thờ Cô là đền Bồng Lai (Cao Phong, Hòa Bình) nơi hang Thiên Thai dưới núi Đầu Rồng. Ngày tiệc Cô là mùng 6 tháng Giêng âm lịch, đầu xuân khách hành hương nô nức về lễ Cô.

Văn thỉnh

Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát
Thỉnh cô về mộ Phật Quan Âm
Tay đàn miệng lại ca ngâm
Thánh tha thánh thót tiếng trầm nhặt khoan
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Dưới suối ngàn chim nỉ véo von
Vui về thú cảnh lâm sơn
Cô mường cô mán hát ngâm chơi bời
Hát tiếng đầy tiếng với lã chã
Thú hữu tình càng ngự càng vui
Ba gian đền mát thảnh thơi
Sớm rong sườn núi tối ngồi đầu non
Trúc véo von đàn thông lừng lẫy
Nước đầu ghềnh rây rẫy khoan khoan
Hát rằng tang tính tình tang
Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng

Trích “Văn Cô Đôi Thượng – Bản 1” — bản sưu tầm lưu hành trong cộng đồng hát văn (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1109).

Chú giải: Cô Đôi vốn con Vua Đế Thích, phong Sơn Tinh Công Chúa, là vị Cô cao nhất hàng Thượng Ngàn, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn (có khi gọi Cô Đôi Đông Cuông). Cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, giỏi văn thơ; “cô mường cô mán” gợi sắc diễn xướng sơn trang dân tộc.