Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên

Đứng đầu Tam Tòa Thánh Mẫu là Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, cai quản miền trời — nơi làm ra mây mưa, sấm chớp, nắng hạn. Trong tâm thức dân gian, Ngài chính là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị Thánh Mẫu quyền năng bậc nhất và là một trong "Tứ bất tử" của thần điện Việt Nam.

Tương truyền, Ngài vốn là Quỳnh Hoa công chúa, con gái Ngọc Hoàng Thượng Đế. Vì lỡ tay đánh rơi chén ngọc trong buổi chầu, công chúa bị đày xuống trần gian. Ngài giáng sinh vào nhà họ Lê ở làng An Thái, huyện Vụ Bản (Nam Định), mang tên Giáng Tiên — người con gái nhan sắc vẹn toàn, giỏi đàn ca, thơ phú. Nàng kết duyên cùng chàng Đào Lang, sống hiếu thuận, nhưng đến năm hai mươi mốt tuổi thì mãn hạn đày, phải bay về trời giữa lúc tình mẹ, nghĩa vợ chồng còn dang dở. Văn thỉnh lại ghi Ngài giáng sinh ở "họ Trần Thiên Bản phủ Giầy"; chú giải văn thỉnh xem đó cùng các câu "Vân Cát Thiên Bản" là nói về những lần giáng sinh ở Vụ Bản, Nam Định, khớp với thần tích trên trang.

Nặng lòng với cõi nhân gian, Ngài xin Ngọc Hoàng cho giáng trần lần nữa với danh hiệu Liễu Hạnh. Từ đó, Ngài chu du khắp non nước — khi hiện thành cô hàng nước nơi đèo Ngang, khi là giai nhân họa thơ cùng danh sĩ Phùng Khắc Khoan bên Hồ Tây — trừng trị kẻ ác, ban phúc cho người lành, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, mở chợ.

Sau trận Sòng Sơn đại chiến với phái Nội Đạo Tràng, Ngài quy y cửa Phật, được triều đình nhiều lần sắc phong, tôn là "Mẫu Nghi Thiên Hạ" — người Mẹ mẫu mực của muôn dân. Dân gian suy tôn Ngài là hóa thân của Mẹ vũ trụ, đứng đầu ba phủ, nên tòa Ngài ngự mang sắc đỏ — sắc của Thiên phủ.

Đền thờ chính của Ngài là quần thể Phủ Dầy (Vụ Bản, Nam Định) — nơi mở hội tháng Ba âm lịch đông vui bậc nhất miền Bắc, cùng Phủ Tây Hồ (Hà Nội) và đền Sòng (Thanh Hóa). Câu ca "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" chính là nhắc ngày tiệc của Ngài.

Văn thỉnh

Trích “Văn Mẫu Phủ Giày”

Cung Quảng Hàn phất phơ bóng thỏ
Người trần gian ai tỏ sự tiên
Vốn xưa dấu khí hạo nhiên
Lúc vào Nguyệt điện lúc lên Thiên đài
Vâng lệnh sai giáng sinh trần thế
Lòng trần gian ai dễ biết hay
Họ Trần Thiên Bản phủ Giầy
Cù lao dưỡng dục đêm ngày nâng niu
Giá chắt chiu, lầu vàng gác ngọc
Đích nên tài quốc sắc thiên hương
Má đào môi hạnh phi phương
Giá so Tống Tử, Tề Khương ai bì
Thủa nghi gia, còn đương trau chuốt
Bỗng hoa hài lại trở gót tiên
Hay đâu nguyện chửa phi nguyền
Lang quân dạ rối, thung huyên dầu dầu

Đoạn thỉnh Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên (Văn Thỉnh Tam Tòa Thánh Mẫu)

Thỉnh mời Đệ Nhất Thiên Tiên
Thanh Vân Công Chúa Thượng Thiên ngự về
Ngự ngôi cao cửu tiêu chính vị
Ở trên trời sửa trị bốn phương
Lòng Người trong sáng như gương
Thần thông biến hoá sửa sang cõi đời
Mặt hoa mày liễu tốt tươi
Hình dung tươi tốt miệng cười như hoa
Lưng ong tóc phượng dà dà
Áo xông hương xạ hài hoa chân giày
Cửu trùng ngự chín tầng mây
Quản cai các bộ tiên nay ngự đền

Đoạn thỉnh Mẫu Đệ Nhị Địa Tiên Liễu Hạnh (Văn Thỉnh Tam Tòa Thánh Mẫu)

Thỉnh mời Đệ Nhị Địa Tiên
Vốn xưa hiển thánh trong đền Sòng Sơn
Hình dong nhan sắc khác thường
Giá danh đòi một hoa vương khôn bì
Ngụ thai quê Phủ Giầy, Thiên Bản
Phủ Nghĩa Hưng là quán Sơn Nam
Tuổi thơ chưa biết duyên phàm
Đeo kinh còn vết để làm dấu thiêng
Tuổi tới niên cài trâm giắt lược
Kết duyên lành quê phước một nơi
Gối chăn vừa mới quen hơi
Ai ngờ dưới nguyệt sảy nơi tơ hồng
Đạo vợ chồng còn đương thời nhớ
Bỗng hoa hài lại giở gót tiên
Giờ dần mồng ba tháng thìn
Đôi mươi mốt tuổi rẽ duyên cõi trần

Văn khuyết danh truyền miệng trong dân gian, 44 câu. Trích “Văn Mẫu Phủ Giày” — theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.474–475; dị bản gần trùng in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.137. Hai đoạn thỉnh Mẫu Đệ Nhất và Đệ Nhị trong “Văn Thỉnh Tam Tòa Thánh Mẫu – Bản 1”, sách đã dẫn, tr.665–666; sách xếp Liễu Hạnh là Mẫu Đệ Nhị Địa Tiên.

Chú giải: “Cung Quảng Hàn — bóng thỏ”: cung trăng, gợi gốc tiên của Mẫu. “Họ Trần Thiên Bản phủ Giầy”, “Vân Cát Thiên Bản”: các lần giáng sinh ở Vụ Bản, Nam Định (khớp thần tích Ngài trên trang). “Tống Tử, Tề Khương”: hai người con gái đẹp trong Kinh Thi — thước đo sắc đức. “Quỳnh Hoa công chúa”: tên tiên tịch của Mẫu trước khi giáng trần.