Động Sơn Trang

Trong nhiều đền phủ Tứ Phủ có một cung riêng được bài trí thành động đá tái hiện cảnh núi rừng — gọi là động Sơn Trang hay cung Sơn Trang, thuộc miền Nhạc Phủ (Thượng Ngàn). Tương truyền đây là lớp tín ngưỡng thờ núi rừng cổ của người Việt, về sau được dung hợp vào hệ thống thờ Mẫu.

Cuộn xuống để bước vào động — đi từ thượng ban xuống hạ ban, như bài trí thật trong đền.

Chúa Sơn Trang

Ngự nơi cao nhất trong động là Chúa Sơn Trang — vị chúa tể miền sơn lâm, áo chàm xanh núi rừng. Trong tín niệm dân gian, Chúa được đồng nhất có điều kiện với Mẫu Thượng Ngàn: là Mẫu khi ngự miền Sơn Trang, hoặc một hiện thân quyền năng của Mẫu. Quan niệm về Tam Tòa Sơn Trang đến nay vẫn chưa thống nhất giữa các dòng thờ.

Đọc sự tích Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn →

Chầu Quỳnh — Chầu Quế

Kề bên Chúa là hai vị hầu cận, thường được ghi là Chầu Quỳnh và Chầu Quế, đứng hai bên tả hữu thấp hơn một bậc — phép đăng đối quen thuộc của tranh thờ dân gian.

Thập Nhị Tiên Nàng

Mười hai cô Sơn Trang theo hầu Mẫu Thượng Ngàn, tương truyền gắn với các địa danh miền thượng — Núi Dùm, Bắc Lệ, Ỷ La, Đồng Tiền, Đồi Ngang… Danh sách tên các cô khác nhau giữa các bản kê, và Thập Nhị Tiên Nàng không đồng nhất với Tứ Phủ Thánh Cô.

Cô Đôi Thượng Ngàn · Cô Bé Thượng Ngàn

Mâm sơn trang

Lễ mặn cúng Sơn Trang thường sắm theo con số 15 — ứng với một Chúa, hai Chầu hầu cận và mười hai Cô (có bản kê theo số 13). Đồ lễ là đặc sản miền rừng và sông suối: ốc, cua, lươn, tôm, măng, ớt, chanh, xôi chè nếp cẩm.

Hạ ban — Ngũ Hổ

Dưới bệ thờ là hạ ban thờ Ngũ Hổ — năm ông tướng canh giữ năm phương theo ngũ hành: Hoàng Hổ trấn trung tâm (Thổ), Thanh Hổ phương Đông (Mộc), Bạch Hổ phương Tây (Kim), Xích Hổ phương Nam (Hỏa), Hắc Hổ phương Bắc (Thủy) — bố cục quen thuộc của dòng tranh thờ Hàng Trống.

Hạ ban Ngũ Hổ là cấu phần chung của điện thờ Tứ Phủ, thường trực cả trong không gian Sơn Trang.

Ông Lốt — Thanh Xà, Bạch Xà

Vắt trên xà ngang cửa động là đôi rắn thần — Thanh Xà và Bạch Xà, dân gian kính gọi là Ông Lốt, đầu chầu về trục giữa điện thờ.

Ra khỏi động

Miền Sơn Trang còn in dấu khắp hàng Chầu: Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Chầu Lục Cung Nương hay Chầu Bé Bắc Lệ đều có thể chứng tòa Sơn Trang trong đàn mở phủ. Tiệc Chầu Bé Bắc Lệ ngày 12/9 âm lịch, tiệc Mẫu Thượng Ngàn 20/9 âm lịch — xem lịch tiệc hoặc lịch âm.

Bài trí động Sơn Trang, danh xưng chư vị và lễ vật trình bày theo ghi chép phổ biến trong tín ngưỡng dân gian (tham khảo Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam); nhiều chi tiết có dị bản giữa các vùng, các dòng thờ.

← Về trang chủ

Chính sách biên tập · Quyền riêng tư