Chầu Bé Bắc Lệ

Khép lại hàng Thánh Chầu là Chầu Bé Bắc Lệ — gọi là "Bé" theo ngôi thứ út, nhưng quyền phép của Ngài thì dân gian truyền tụng chẳng nhỏ chút nào.

Tương truyền, Chầu là người con gái dân tộc Nùng đất Hữu Lũng, Lạng Sơn. Thuở giặc ngoại xâm tràn qua bản làng, để giữ trọn khí tiết, nàng gieo mình xuống dòng sông Bắc Lệ. Cảm tấm lòng trinh liệt, Mẫu Thượng Ngàn thu nàng về làm thị nữ kề cận, cho hiển linh nơi cửa rừng Bắc Lệ.

Từ đó, Chầu Bé nổi tiếng anh linh khắp xứ Lạng: Chầu hay hiện về giúp người ngay, trừng kẻ gian, thử lòng khách qua đường. Trong hầu bóng, giá Chầu Bé về ngự nhanh nhẹn, tinh nghịch mà uy nghiêm — là một trong những giá Chầu được mong đợi nhất các vấn hầu, thường về chứng tòa Sơn Trang thay Mẫu Thượng Ngàn.

Đền Chầu Bé là ngôi đền nhỏ nằm cạnh đền Công Đồng Bắc Lệ (Hữu Lũng, Lạng Sơn) — quần thể đền thiêng bậc nhất xứ Lạng. Ngày tiệc Chầu là 12 tháng Chín âm lịch (có nơi ghi 19 tháng Chín), trùng mùa hội Bắc Lệ nhộn nhịp khách hành hương.

Văn thỉnh

Trên sơn lâm ngôi cao mát mẻ
Con thỉnh mời chầu bé ngự chơi
Ai lên tới Cao Sơn xứ Lạng
Hỏi thăm đền chầu bé nơi nao
Hỏi ra Bắc Lệ đi vào
Ngôi đền chầu ngự thấp cao mấy tầng
Ngàn cỏ hoa nghiêng mình rủ lá
Bầy chim muông bách thú quỳ tâu
Chim oanh ríu rít bên lầu
Phượng Hoàng tung cánh về chầu Động Tiên
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Thú lâm sơn cảnh đẹp tự nhiên
Một bầu gió mát trăng thanh
Đàn thông réo rắt hoà cùng suối reo
Đường uốn khúc quanh đèo dốc núi
Núi hiểm nghèo cát sỏi đá ong

Trích “Văn Chầu Bé” bản thứ nhất — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.933–934).

Chú giải: Chầu Bé Bắc Lệ vốn là người Nùng vùng Bắc Lệ (Tân Thành, Hữu Lũng, Lạng Sơn) — cùng Chầu Đệ Nhị và Chầu Lục là các vị hay ngự đồng nhất, cai Toà Sơn Trang. Có thuyết cho rằng ngài do Mẫu Thượng Ngàn hoá thân giúp vua Lê chống Minh nên đôi khi được đồng nhất với Bà Chúa Sơn Trang. Giá Chầu áo đen (hoặc xanh chàm), khăn thổ cẩm, chân xà cạp, vai đeo gùi hoa — đậm sắc thái Tày – Nùng.