Chầu Bé Bắc Lệ

Khép lại hàng Thánh Chầu là Chầu Bé Bắc Lệ — gọi là "Bé" theo ngôi thứ út, nhưng quyền phép của Ngài thì dân gian truyền tụng chẳng nhỏ chút nào.

Về thân thế, các nguồn lưu truyền hai thuyết. Theo tích dân gian, Chầu là người con gái dân tộc Nùng vùng Bắc Lệ (Tân Thành, Hữu Lũng, Lạng Sơn). Thuở giặc ngoại xâm tràn qua bản làng, để giữ trọn khí tiết, nàng gieo mình xuống dòng sông Bắc Lệ; cảm tấm lòng trinh liệt, Mẫu Thượng Ngàn thu nàng về làm thị nữ kề cận, cho hiển linh nơi cửa rừng Bắc Lệ. Một thuyết khác lại cho rằng Ngài là do chính Mẫu Thượng Ngàn hóa thân để giúp vua Lê chống Minh, nên đôi khi được đồng nhất với Bà Chúa Sơn Trang.

Dù theo thuyết nào, Chầu Bé vẫn nổi tiếng anh linh khắp xứ Lạng: hay hiện về giúp người ngay, trừng kẻ gian, thử lòng khách qua đường. Trong hầu bóng, Ngài cùng Chầu Đệ Nhị và Chầu Lục là các vị hay ngự đồng nhất, cai tòa Sơn Trang; giá Chầu về nhanh nhẹn, tinh nghịch mà uy nghiêm, áo đen hoặc xanh chàm, khăn thổ cẩm, chân xà cạp, vai đeo gùi hoa — đậm sắc thái Tày – Nùng.

Đền Chầu Bé là ngôi đền nhỏ nằm cạnh đền Công Đồng Bắc Lệ (Hữu Lũng, Lạng Sơn) — quần thể đền thiêng bậc nhất xứ Lạng. Ngày tiệc Chầu là 12 tháng Chín âm lịch (có nơi ghi 19 tháng Chín), trùng mùa hội Bắc Lệ nhộn nhịp khách hành hương.

Văn thỉnh

Trên sơn lâm ngôi cao mát mẻ
Con thỉnh mời chầu bé ngự chơi
Ai lên tới Cao Sơn xứ Lạng
Hỏi thăm đền chầu bé nơi nao
Hỏi ra Bắc Lệ đi vào
Ngôi đền chầu ngự thấp cao mấy tầng
Ngàn cỏ hoa nghiêng mình rủ lá
Bầy chim muông bách thú quỳ tâu
Chim oanh ríu rít bên lầu
Phượng Hoàng tung cánh về chầu Động Tiên
Vượn trên non ru con rầu rĩ
Thú lâm sơn cảnh đẹp tự nhiên
Một bầu gió mát trăng thanh
Đàn thông réo rắt hoà cùng suối reo
Đường uốn khúc quanh đèo dốc núi
Núi hiểm nghèo cát sỏi đá ong
Một bầu sơn thuỷ thong dong
Công Đồng Bắc Lệ, Kì Cùng Lạng Sơn
Trăm thứ quả mang về tiến Mẫu
Hái rau rừng, củ đậu măng tươi
Cơm lam, rau sắng củ mài
Ngô khoai đỗ lạc sắn đồi rượu tăm
Bạn tri âm đông đào tây liễu
Áo xanh chàm yểu điệu vào ra
Gót tiên quảy lẵng hái trà
Chân quấn xà cạp nón tu lờ, dao quai
Miệng chầu cười trăm hoa đua nở
Chầu phán tiếng Nùng, tiếng Thổ tiếng Kinh
Đàn thông dạo khúc thanh bình
Xênh ngô sáo trúc tính tình hoà ca
Thường dạo cảnh Bảo Hà Trái Hút
Đền Đông Cuông Đức Đại tối linh
Tuyên Quang cảnh trí hữu tình
Núi rừng Mẫu ngự, thác ghềnh cỏ hoa
Ngự cung cấm một toà thạch động
Đền Ỷ La lồng lộng ngôi cao
Cây Xanh chầu mắc võng đào
Mỏ Than chầu ngự thấp cao mấy tầng
Cảnh núi rừng đèo heo hút gió
Thú sơn lâm hoa cỏ tốt tươi
Minh Lương suối lượn quanh đồi
Chầu thường dạo cảnh khắp nơi hữu tình
Lai Châu, Suối Rút Hoà Bình
Đỉnh non Bắc Kạn một mình cheo leo
Sơn Lâm như nước thủy triều
Khi thăng khi giáng khi đầy khi vơi
Hôm nay tấu thỉnh khuyên mời
Thỉnh mời Chầu Bé giáng nơi bản đền
Đăng trà quả thực dâng lên
Khuông phù đệ tử thiên niên thọ trường

Toàn văn “Văn Chầu Bé” bản thứ nhất, 50 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.933–935.

Chú giải: Chầu Bé Bắc Lệ vốn là người Nùng vùng Bắc Lệ (Tân Thành, Hữu Lũng, Lạng Sơn) — cùng Chầu Đệ Nhị và Chầu Lục là các vị hay ngự đồng nhất, cai Toà Sơn Trang. Có thuyết cho rằng ngài do Mẫu Thượng Ngàn hoá thân giúp vua Lê chống Minh nên đôi khi được đồng nhất với Bà Chúa Sơn Trang. Giá Chầu áo đen (hoặc xanh chàm), khăn thổ cẩm, chân xà cạp, vai đeo gùi hoa — đậm sắc thái Tày – Nùng.