Cô Bé Thượng Ngàn

Cô Bé Thượng Ngàn là tiên nàng miền sơn trang, hầu cửa Mẫu Thượng Ngàn nơi rừng xanh — vị Cô Bé được thờ khắp các cửa rừng miền Bắc.

Như Chầu Bé trên bậc Chầu, Cô Bé Thượng Ngàn có nhiều hiện thân theo địa danh: Cô Bé Bắc Lệ, Cô Bé Suối Ngang, Cô Bé Đông Cuông... mỗi nơi một nàng tiên nhỏ canh giữ cửa rừng. Theo chú giải, Cô thuộc hàng bộ nàng Tòa Sơn Trang hầu Mẫu Thượng Ngàn; có đền gần đền Quan Đệ Tam trên đường Hùng Vương, Lạng Sơn, và có thuyết đồng nhất Cô với Cô Bé Bắc Lệ. Giá Cô đậm sắc Tày, Nùng: áo thổ cẩm, xà cạp, kiềng bạc, cầm ô, đeo gùi.

Giá Cô Bé thường vui tươi, nhí nhảnh mà linh thiêng, được yêu mến bậc nhất trong các giá Cô miền sơn trang; Cô độ cho trẻ nhỏ, cho người đi rừng bình an.

Văn thỉnh

Riêng một thú trên ngàn thiếu lĩnh
Đỉnh non bồng một cảnh sơn trang
Xinh thay thời thú trên ngàn
Bầu Trời cảnh Phật phong quang bốn mùa
Trên bát ngát trăm hoa đua nở
Dưới cảnh rừng bầy thú dạo chơi
Chim bay chấp chới mọi nơi
Cá theo dòng nước đua bơi vẫy vùng
Trên ngàn tùng gió rung lác đác
Đỉnh sườn non đá xếp cheo leo
Sông Thương nước chảy trong veo
Người xuôi kẻ ngược hò reo vang lừng
Núi xếp núi mấy tầng cao thấp
Cây chen cây tràn ngập màu xanh
Càng nhìn đồi núi càng xinh
Hoa phô sắc thắm đua tranh mọi màu
Ngắm thích chí một bầu phong cảnh
Mùi cơm lam, thịt thính, tính ưa
Đồng Đăng, Ao Cá, Chợ Bờ
Sông Thao, sông Cả, sông Bờ, sông Dâu
Kìa Ngư phủ buông câu thả lưới
Nọ tiều phu đốn củi rừng sâu
Bốn mùa gió mát trăng thâu
Non nhân nước trí một bầu cảnh tiên
Thú cảnh vật rừng sim ao cá
Sẵn mang giang, măng trúc, măng tre
Bạn Tiên đủng đỉnh ra về
Nón chiêng hài xảo lẵng huê ngạt ngào
Sớm Sông Lô, tối vào Tuần Hạc
Bạn Tiên ngồi đàn hát líu lo
Rượu tăm hiến đủ ba vò
Cơm lam, thịt thính, khế chua, măng vầu
Thoi độc mộc đua nhau bẻ lái
Vượt muôn trùng thác Cái ghềnh con
Ầm ầm nước chảy đá mòn
Xa nghe tiếng vượn ru con buồn rầu
Loài bách thú rủ nhau tìm đến
Vượt muôn trùng dâng tiến quả hoa
Lệnh truyền bạch tượng chín ngà
Tiên Cô giá ngự kèn loa xập xình
Ngự tính tình đàn thông phách trúc
Nhịp xênh ngô sáo trúc véo von
Xa nghe tiếng cú gọi hồn
Rừng thiêng nước độc đầu non hổ gầm
Loài cầy cáo âm thầm lặng lẽ
Lũ gà rừng thường lệ điểm canh
Nửa đêm giờ Tý hiện hình
Áo chàm hoa thắm đai xanh mỹ miều
Giận hài xảo lưng đeo cung tiễn
Hú ba quân thẳng tiến rừng sâu
Lệnh truyền Mán mọi sơn đầu
Nghe Cô hạ lệnh rủ nhau mà về
Cho trấn khắp sơn khê rừng cấm
Các cửa rừng Bắc Nẫm sông Neo
Dù ai mắc bệnh hiểm nghèo
Tiên Cô phù chú bệnh đều tan không
Kẻ xuôi ngược dốc lòng thành kính
Nguyện đời đời hưng thịnh đề đa
Thỉnh Cô trắc giáng đền tòa
Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường.

Toàn văn “Văn thỉnh Cô Bé Thượng Ngàn” bản thứ nhất, 60 câu — văn khuyết danh truyền miệng trong dân gian, theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1189–1192.

Chú giải: Cô Bé Thượng Ngàn thuộc hàng bộ nàng Tòa Sơn Trang hầu Mẫu Thượng Ngàn; đền gần đền Quan Đệ Tam (đường Hùng Vương, Lạng Sơn), có thuyết đồng nhất với Cô Bé Bắc Lệ. Giá Cô đậm sắc Tày – Nùng (áo thổ cẩm, xà cạp, kiềng bạc, cầm ô, đeo gùi).