Cô Bé Thượng Ngàn

Cô Bé Thượng Ngàn là tiên nàng miền sơn trang, hầu cửa Mẫu Thượng Ngàn nơi rừng xanh — vị Cô Bé được thờ khắp các cửa rừng miền Bắc.

Như Chầu Bé trên bậc Chầu, Cô Bé Thượng Ngàn có nhiều hiện thân theo địa danh: Cô Bé Bắc Lệ, Cô Bé Suối Ngang, Cô Bé Đông Cuông... mỗi nơi một nàng tiên nhỏ canh giữ cửa rừng.

Giá Cô Bé thường vui tươi, nhí nhảnh mà linh thiêng, được yêu mến bậc nhất trong các giá Cô miền sơn trang; Cô độ cho trẻ nhỏ, cho người đi rừng bình an.

Văn thỉnh

Riêng một thú trên ngàn thiếu lĩnh
Đỉnh non bồng một cảnh sơn trang
Xinh thay thời thú trên ngàn
Bầu Trời cảnh Phật phong quang bốn mùa
Trên bát ngát trăm hoa đua nở
Dưới cảnh rừng bầy thú dạo chơi
Chim bay chấp chới mọi nơi
Cá theo dòng nước đua bơi vẫy vùng
Trên ngàn tùng gió rung lác đác
Đỉnh sườn non đá xếp cheo leo
Sông Thương nước chảy trong veo
Người xuôi kẻ ngược hò reo vang lừng

Trích “Văn thỉnh Cô Bé Thượng Ngàn – Bản 1” — bản sưu tầm lưu hành trong cộng đồng hát văn (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1189).

Chú giải: Cô Bé Thượng Ngàn thuộc hàng bộ nàng Tòa Sơn Trang hầu Mẫu Thượng Ngàn; đền gần đền Quan Đệ Tam (đường Hùng Vương, Lạng Sơn), có thuyết đồng nhất với Cô Bé Bắc Lệ. Giá Cô đậm sắc Tày – Nùng (áo thổ cẩm, xà cạp, kiềng bạc, cầm ô, đeo gùi).