Chầu Mười Đồng Mỏ

Chầu Mười Đồng Mỏ là vị Thánh Chầu trấn giữ miền biên ải xứ Lạng — người con gái dân tộc Tày sinh ra trong một gia đình có truyền thống võ nghệ đất Mỏ Ba, Chi Lăng.

Tương truyền, thuở giặc Minh giày xéo bờ cõi, Chầu đứng ra tập hợp trai tráng các dân tộc quanh vùng Đồng Mỏ, ngày đêm rèn đúc vũ khí, luyện tập binh mã, đem quân theo phò vua Lê Thái Tổ diệt giặc.

Trong trận quyết chiến lịch sử nơi ải Chi Lăng — Xương Giang, đạo quân của Chầu góp công lớn chặn đánh viện binh giặc; nhiều giai thoại dân gian còn truyền rằng chính bà đã góp công chém tướng giặc Liễu Thăng dưới chân núi Mã Yên. Non sông thu về một mối, Chầu ở lại trấn giữ cửa ải, che chở dân lành nơi phên dậu quốc gia cho đến khi hóa.

Đền thờ chính của Chầu là đền Mỏ Ba — đền Chầu Mười (thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng, Lạng Sơn), nhìn ra chính cửa ải Chi Lăng lịch sử. Khánh tiệc Chầu theo lệ đền vào mùa thu, khách hành hương qua xứ Lạng đều ghé dâng hương tưởng nhớ vị nữ tướng miền quan ải.

Văn thỉnh

Ai lên Đồng Mỏ Chi Lăng
Nhớ người nữ kiệt cứu dân tiền triều
Nước non gặp vận hiểm nghèo
Chầu Mười Đồng Mỏ sớm chiều xông pha
Vốn người sinh quán Mỏ Ba
Cần lao nối dõi việc nhà đao cung
Gặp thời Thái Tổ Trung Hưng
Giúp vua dẹp giặc Liễu Thăng hàng đầu
Vua sai Chầu trấn các châu
Khắp vùng xứ Lạng địa đầu giang san
Giặc Minh quen thói bạo tàn
Mưu đồ xâm chiếm biên cương địa đầu
Lệnh truyền hiệu triệu các châu
Sơn trang tám tướng nghe chầu ra binh
Mười đông chiến lược tung hoành
Dẹp tan giặc dữ triều đình phong công

Trích “Văn Chầu Mười” — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.928–929).

Chú giải: Chầu Mười vốn là người Tày đất Mỏ Ba (Đồng Mỏ), nữ tướng trấn ải Chi Lăng thời Lê chống Minh; đền Mỏ Ba Linh Từ. Chiến công chém Liễu Thăng trận Chi Lăng – Xương Giang (1427) khớp sử liệu (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư), theo đó ngày tiệc suy ra 20 tháng Chín. Giá Chầu Mười áo vàng, một tay múa kiếm, tay kia múa cờ lệnh — một trong các giá Chầu “võ” sôi động nhất.