Chầu Mười Đồng Mỏ

Chầu Mười Đồng Mỏ là vị Thánh Chầu trấn giữ miền biên ải xứ Lạng — người con gái dân tộc Tày sinh ra trong một gia đình có truyền thống võ nghệ đất Mỏ Ba, Chi Lăng.

Tương truyền, thuở giặc Minh giày xéo bờ cõi, Chầu đứng ra tập hợp trai tráng các dân tộc quanh vùng Đồng Mỏ, ngày đêm rèn đúc vũ khí, luyện tập binh mã, đem quân theo phò vua Lê Thái Tổ diệt giặc.

Trong trận quyết chiến lịch sử nơi ải Chi Lăng — Xương Giang, đạo quân của Chầu góp công lớn chặn đánh viện binh giặc; nhiều giai thoại dân gian còn truyền rằng chính bà đã góp công chém tướng giặc Liễu Thăng dưới chân núi Mã Yên. Non sông thu về một mối, Chầu ở lại trấn giữ cửa ải, che chở dân lành nơi phên dậu quốc gia cho đến khi hóa.

Đền thờ chính của Chầu là đền Mỏ Ba — đền Chầu Mười (thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng, Lạng Sơn), nhìn ra chính cửa ải Chi Lăng lịch sử. Khánh tiệc Chầu theo lệ đền vào mùa thu, khách hành hương qua xứ Lạng đều ghé dâng hương tưởng nhớ vị nữ tướng miền quan ải.

Văn thỉnh

Ai lên Đồng Mỏ Chi Lăng
Nhớ người nữ kiệt cứu dân tiền triều
Nước non gặp vận hiểm nghèo
Chầu Mười Đồng Mỏ sớm chiều xông pha
Vốn người sinh quán Mỏ Ba
Cần lao nối dõi việc nhà đao cung
Gặp thời Thái Tổ Trung Hưng
Giúp vua dẹp giặc Liễu Thăng hàng đầu
Vua sai Chầu trấn các châu
Khắp vùng xứ Lạng địa đầu giang san
Giặc Minh quen thói bạo tàn
Mưu đồ xâm chiếm biên cương địa đầu
Lệnh truyền hiệu triệu các châu
Sơn trang tám tướng nghe chầu ra binh
Mười đông chiến lược tung hoành
Dẹp tan giặc dữ triều đình phong công
Rước Chầu trở lại sơn trung
Giúp dân lập ấp lên vùng Mỏ Ba
Đức tài đã dậy gần xa
Bản mường cao lũng trẻ già đội ơn
Cuối thu mạn hạn về tiên
Nhân dân kỷ niệm lập đền Mỏ Ba
Người gần cho chí người xa
Rủ nhau trảy hội mỏ ba sớm chiều
Đường lên khuất khúc cheo leo
Chênh vênh núi đá tai mèo nhấp nhô
Mỏ Ba phong thủy họa đồ
Suối trong uốn lượn đền thờ trang nghiêm
Long xà hổ phục chim muông
Vượn dâng trái chín ngát hương hồng đào
Nghe chim gõ mõ sớm chiều
Phượng hoàng tung cánh mĩ miều họa ca
Canh ba giờ tí hiện ra
Áo vàng phấp phới khăn hoa dịu dàng
Lưng đeo kiếm bạc cung vàng
Cưỡi trên mình ngựa hiên ngang oai hùng
Đêm thanh bẻ lái giữa dòng
Lạng Giang, Bản Thí, Kì Cùng Lạng Sơn
Dừng thuyền bái yết chùa tiên
Thoát thôi Chầu trở về miền Tam Thanh
Dạo chơi Bắc Địa Long Thành
Sông Hương, núi Ngự như tranh họa đồ
Tháp chùa Thiên Mụ nhấp nhô
Sài Gòn, Gia Định chơi chùa Vĩnh Nghiêm
Bạch Đằng bến Nghé Thủ Thiêm
Chơi thôi chầu lại về miền Cốc Giang
Lăng Ông cổ tích danh lam
Khi chơi Đà Lạt lúc sang Vũng Tàu
Khắp hòa tam thập lục châu
Kon Tum Đắc Lắc một bầu sơn trung
Rừng già Chầu đã từng sang
Rừng Buôn Mê Thuột tiên nàng đón đưa
Chôm chôm soài cát rừng dừa
Trăm hoa ngàn quả tiễn đưa chân người
Bắc Nam trung một bầu trời
Dâng hương khấn nguyện Chầu Mười giáng lâm
Chữ rằng sở nguyện tòng tâm
Tấm lòng đệ tử nhất tâm một đời
Hôm nay văn hát mấy lời
Vun trồng công đức ngàn năm vững bền

Toàn văn “Văn Chầu Mười”, 60 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.928–931.

Chú giải: Chầu Mười vốn là người Tày đất Mỏ Ba (Đồng Mỏ), nữ tướng trấn ải Chi Lăng thời Lê chống Minh; đền Mỏ Ba Linh Từ. Chiến công chém Liễu Thăng trận Chi Lăng – Xương Giang (1427) khớp sử liệu (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư), theo đó ngày tiệc suy ra 20 tháng Chín. Giá Chầu Mười áo vàng, một tay múa kiếm, tay kia múa cờ lệnh — một trong các giá Chầu “võ” sôi động nhất.