Ông Hoàng Mười

Khép lại Thập Vị Quan Hoàng là Ông Hoàng Mười — vị hoàng út tài hoa sang trọng bậc nhất, được dân gian ngợi ca là văn võ song toàn: ra trận cầm quân như thần, về triều thơ phú như hội.

Tương truyền, Ngài là con Vua Cha Bát Hải Động Đình, vâng lệnh giáng trần giúp dân giúp nước. Bản kể phổ biến nhất đồng nhất Ngài với danh tướng Nguyễn Xí — vị khai quốc công thần giúp Lê Thái Tổ đánh đuổi giặc Minh, sau được giao trấn thủ hai xứ Nghệ An, Hà Tĩnh quê nhà. Ông thương dân như con: mở kho phát chẩn năm đói, cho quân dựng lại nhà cửa sau cơn bão dữ, dạy dân cày cấy đôi bờ sông Lam.

Khi ông mất, nhân dân xứ Nghệ tiếc thương lập đền thờ bên bến Mỏ Hạc, tôn làm Ông Hoàng Mười — "Mười" còn hàm nghĩa vẹn toàn thập phần: tài mười, đức mười, công mười. Trong hầu bóng, giá Ông Hoàng Mười về ngự với sắc áo vàng rực rỡ, khăn xếp kim lệch, tay phe phẩy quạt, khi ban thơ phú, khi ban lộc công danh — là một trong những giá được mong đợi nhất các vấn hầu.

Sĩ tử cầu khoa cử, người cầu công danh sự nghiệp đều tìm về cửa Ngài. Đền thờ chính là đền Ông Hoàng Mười (Hưng Nguyên, Nghệ An) gần 400 năm tuổi bên sông Lam, cùng đền Chợ Củi (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) bên kia sông. Ngày tiệc Ngài là 10 tháng Mười âm lịch — hội lớn nhất trong năm của xứ Nghệ.

Văn thỉnh

Cành hồng thấp thoáng trăng thanh
Nghệ An có đức thánh minh ra đời
Gươm thiêng chống chỉ đất trời
Đánh Đông, dẹp Bắc việc ngoài binh nhung
Thanh xuân một đấng anh hùng
Tài danh nổi tiếng khắp vùng Trời Nam
Hai vai nặng gánh cương thường
Sông Lam sóng cả, buồm dương một chèo
Dựng nền đức Thuấn nhân Nghiêu
Sóng yên bể lặng sớm chiều thảnh thơi
Khi Bích động lúc Bồng lai
Non nhân, nước trí mọi nơi ra vào
Cỏ hoa hớn hở đón chào
Nhớ xưa Lưu Nguyễn lạc vào Thiên thai
Trời Nam có đức Hoàng Mười
Phong tư nhất mực tuyệt vời không hai
Nền chí dũng, bậc thiên tài
Văn thao – Võ lược tư Trời thông minh

Trích “Văn Ông Hoàng Mười” — bản cổ phổ biến (Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1071–1072; dị bản gần trùng in trong Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu Việt Nam tập 2, tr.362–366).

Chú giải: “Sông Lam”: sông biểu tượng xứ Nghệ, soi bóng đền Chợ Củi và Mỏ Hạc Linh Từ. “Đức Thuấn nhân Nghiêu”: điển vua Nghiêu–Thuấn, mẫu mực thái bình thịnh trị. “Lưu Nguyễn lạc Thiên Thai”: điển Lưu Thần–Nguyễn Triệu gặp cảnh tiên.