Ông Hoàng Bảy

Ông Hoàng Bảy Bảo Hà là vị Quan Hoàng lừng danh bậc nhất trong Thập Vị — vị thánh mà cả con nhang đệ tử lẫn khách thập phương ngoại đạo đều một lòng tôn kính, tìm về dâng lễ đông nhất hàng Hoàng.

Tương truyền, vào cuối thời Lê, giặc phương Bắc tràn qua biên ải, cướp phá vùng thượng nguồn sông Hồng. Triều đình sai một danh tướng họ Nguyễn đem quân ngược sông Thao dẹp giặc. Ông đánh đâu thắng đó, thu phục các thổ ty tù trưởng, trấn giữ vùng Bảo Hà thành một phên dậu vững vàng, chiêu dân lập ấp, dạy dân canh tác đôi bờ sông. Chú giải văn thỉnh ghi sông Thao (Thao Giang), thượng lưu sông Hồng, là tuyến quân của vị tướng trấn Bảo Hà, và câu "hai hoàng vào ra" nói Ông Hoàng Bảy cùng Ông Hoàng Đôi hợp binh trấn ải. “Thú vui điếu khách bàn trà… thuốc cống… phong nguyệt”: lời tả thú thanh nhàn trà, rượu, thơ ca. Sách nguồn (mục 7.3, tr.988) phê phán quan niệm Ông Hoàng Bảy nghiện thuốc phiện, ham lô đề, coi đó là hiểu sai lệch các đoạn chầu văn.

Trong một trận huyết chiến không cân sức, ông anh dũng hy sinh; thi hài trôi theo dòng sông Hồng, đến đất Bảo Hà thì dạt vào bờ, dân trong vùng vớt lên an táng và lập đền thờ. Các triều vua Nguyễn về sau sắc phong ông "Trấn An Hiển Liệt", tôn là "Thần Vệ Quốc" — vị thần giữ nước nơi cửa ngõ biên cương.

Trong hầu bóng, giá Ông Hoàng Bảy về ngự với sắc áo tím chàm, dáng vẻ hào hoa mà uy dũng của vị tướng miền ngược. Người xuôi ngược buôn bán trên sông, kẻ lập nghiệp phương xa đều thành tâm dâng lễ cầu Ngài ban tài tiếp lộc, che chở đường xa.

Đền Bảo Hà (Bảo Yên, Lào Cai) bên bờ sông Hồng là đền thờ chính của Ngài — một trong những ngôi đền hương khói thịnh nhất miền Bắc. Ngày tiệc Ông Hoàng Bảy là 17 tháng Bảy âm lịch, hội đền đông nghịt khách hành hương ngược sông lên xứ Lào Cai.

Văn thỉnh

Gió nam thoảng đưa hương bay ngào ngạt
Bóng ác tà đã gác non tây
Trăng in mặt nước vơi đầy
Bảo Hà có tích xưa nay còn truyền
Quan Hoàng Bảy trần miền Bắc địa
Hợp binh hùng lục thuỷ Thao Giang
Quân cơ mưu lược luận bàn
Doanh trung thường có hai hoàng vào ra
Quan Hoàng Bẩy Bảo Hà chính vị
Cùng tướng công đệ nhị Hoàng Đôi
Can qua dâu bể biến dời
Anh hùng xưa đã ra người cung tiên
Nhớ công đức lập đền phụng sự
Thổ, Mán, Nùng tiên nữ dâng hoa
Thú vui điếu khách bàn trà
Phong lưu thuốc cống Bảo Hà dâng ông
Hoàng hoa tửu khăn hồng gối xếp
Ngự tính tình phong nguyệt hoạ ca
Nhắn ai lên đất Bảo Hà
Nếm mùi phong nguyệt ấy là thần tiên
Cõi Bắc địa còn truyền cổ tích
Quan Bảo Hà thực đích trung quân
Sinh thời làm tướng trung thần
Tấc lòng yêu nước thương dân hãy còn
Dẫu bể cạn non mòn cũng quyết
Thử ra tài cho biết oai danh
Bao phen lẫm liệt tung hoành
Định an xã tắc đề binh cõi ngoài
Đất Lào Cai là nơi dụng võ
Quyết ra tay đội ngũ tiến công
Biên cương súng nổ đùng đùng
Sa trường sương núi máu sông chẳng nề
Đem quân về Thất Khê phòng thủ
Đền Bảo Hà lạc thú huê viên
Mãn tuần chiếu hạc hồi thiên
Tấm thân thoát lánh nghiệp duyên cõi trần
Bỗng một trận sầu vân ám kết
Hiện chân hình dạo Bắc hết Nam
Vui cùng nước biếc trăng ngàn
Tót tươi quả lạ trăng vàng đìu hiu
Độ dân xã ngày Nghiêu tháng Thuấn
Cõi Việt Nam Bắc trấn oai danh
Từ bi cải dữ làm lành
Chọn người nữ tú nam thanh chấm đồng
Kẻ xuôi ngược dưới sông trên bộ
Ai khẩn cầu tế độ can qua
Hoàng về trắc giáng điện toà
Hộ trì đệ tử vinh hoa thọ trường.

Toàn văn “Văn Ông Hoàng Bảy Bảo Hà” bản thứ nhất, 48 câu — văn khuyết danh, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.994–996.

Chú giải: “Bóng ác tà”: “ác” là mặt trời trong từ cổ — câu tả cảnh hoàng hôn. “Thao Giang”: sông Thao, thượng lưu sông Hồng — tuyến quân của tướng trấn Bảo Hà. “Hai hoàng vào ra”: Ông Hoàng Bảy cùng Ông Hoàng Đôi hợp binh trấn ải.