Ông Hoàng Bát

Ông Hoàng Bát là vị thứ tám trong Thập Vị Quan Hoàng, nhưng danh tính Ngài được kể theo hai nhánh. Dân gian gọi Ông Hoàng Bát Nùng, gắn với hình tượng Nùng Trí Cao, thủ lĩnh kiệt hiệt của người Tày–Nùng vùng Cao Bằng thời nhà Lý. Nhánh Ông Hoàng Bát Bắc Quốc, thờ tại Suối Mỡ (Bắc Giang), lại được văn chầu nhắc như một danh tướng "Bắc Quốc Minh Triều" — tướng nhà Minh chạy sang Đại Việt khi nhà Thanh diệt Minh, thế kỷ XVII. Đây là hai danh tính khác nhau; phần dưới kể nhánh Bát Nùng, còn nhánh Bắc Quốc được ghi ở mục Văn thỉnh.

Tương truyền, Nùng Trí Cao là con nhà thủ lĩnh châu mục vùng biên, từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh quả cảm. Lớn lên giữa thời biên cương nhiều biến động, ông tập hợp các bản mường người Tày, người Nùng, dựng nên một vùng cát cứ hùng mạnh nơi non nước Cao Bằng, khiến cả hai triều đình phương Bắc lẫn phương Nam đều phải kiêng nể.

Cuộc đời ông là khúc tráng ca của người miền núi giữ đất giữ mường — có vinh quang, có bi kịch. Với người dân biên giới, ông là vị anh hùng của chính dân tộc mình; khi ông mất, các bản làng lập đền thờ, đời đời khói hương, rồi tín ngưỡng Tứ Phủ rước ông vào hàng Quan Hoàng.

Đền thờ chính của Ngài (nhánh Bát Nùng) là đền Kỳ Sầm (xã Vĩnh Quang, Cao Bằng). Hội đền mở đầu xuân, người Tày, người Nùng, người Kinh cùng về dâng hương vị thủ lĩnh — vị Ông Hoàng của miền biên viễn.

Văn thỉnh

Nhánh Ông Hoàng Bát Nùng (Nùng Trí Cao) không lưu bản văn riêng. Nhánh Ông Hoàng Bát Bắc Quốc (thờ tại Suối Mỡ, Bắc Giang) có bản văn lưu truyền trong cộng đồng hát văn, chưa rõ gốc:

Thỉnh Bắc Quốc Minh Triều danh tướng
Trụ Nam Bang bảo hộ muôn dân
Tài danh hữu đức hữu tâm
Nam Phương, Bắc Quốc ấy gần chẳng xa
Giận những kẻ gây ra chinh chiến
Nổi lòng tham thâm hiểm ác nhân
Ngẫm phen Bắc Quốc Triều Minh
Tiến quân xâm lược uy hành nước Nam
Nay nhân quả rõ ràng khó tránh
Giặc Nhà Thanh kéo đánh Đại Minh
Gặp cơn sóng cả điêu linh
Vua Quan hoảng loạn triều đình băng tan
Kéo nhau chạy lánh sang Nam Việt
Ấy có người tướng diện khôi ngô
Lược thao văn võ thần cơ
Quyết ra giúp sức báo thù giặc Thanh
Buổi hội nghị triều đình Nam Việt
Tướng Minh triều đã quyết phục quy
Đền ơn Nam quốc thần uy
Lòng kia đã quyết ngại chi dặm trường
Trên chín bệ đo lường hạ chỉ
Dụng người tài thử chí tuyết sương
Giặc Thanh hung dữ ngông cuồng
Bảo an Nam Việt tỏ đường hiếu trung
Kéo quân giữ núi rừng sơn động
Trấn Lao Cai, Bắc Mục, Bảo Hà
Mũi tên ngọn giáo xông pha
Bảo an Nam Việt dân đà an vui
Quyết thao lược vì đời không quản
Bắc Nam hòa sáng rạng trời chung
Vì dân Hoàng quyết một lòng
Tử sinh đâu quản tấc lòng ái trung
Mệnh thiên đình mãn công xa giá
Khắp muôn dân ghi nhớ phụng thờ
Sử vàng rực rỡ muôn thu
Ơn Người tế độ khuông phù nước Nam
Tiến văn đàn đôi câu thành kính
Chữ khang ninh hưng thịnh gia môn
Lòng thành kính lễ hoàng tôn
Khuông phù Nam Việt trường tồn thiên xuân

Toàn văn “Văn Ông Hoàng Bắc Quốc” bản thứ nhất, 40 câu — bản lưu truyền trên diễn đàn hát văn (hatvan.vn), chưa rõ gốc, chép nguyên theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1013–1015.

Chú giải: “Bắc Quốc Minh Triều”: tướng nhà Minh chạy sang Đại Việt khi nhà Thanh diệt Minh (thế kỷ XVII). “Nam Bang”, “Nam Việt”: cách văn chầu gọi nước ta, đối với “Bắc Quốc”.