Cậu Bé Đồi Ngang

Cậu Bé Đồi Ngang — còn gọi Cậu Quận Đồi Ngang, Cậu Hoàng Quận — là vị Thánh Cậu nổi danh và linh thiêng trong hàng, gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Về thân thế có hai lời: dân gian tương truyền Cậu là con của Mẫu; sách chú giải thì ghi Cậu hầu Mẫu Liễu Hạnh.

Chuyện dân gian kể rằng, vào lần giáng sinh thứ ba nơi vùng Nho Quan, Ninh Bình, Thánh Mẫu kết duyên cùng một người họ Mai và sinh hạ Cậu; khi hóa, Cậu theo hầu Mẫu tại phủ Đồi Ngang. Văn thỉnh lại tả Cậu giáng sinh từ mây — "hồng vân ngũ sắc hoá ra cậu Hoàng". Hai lời kể này khác nhau, nên đọc như hai lớp truyền thuyết.

Dân gian truyền rằng Cậu tính tình cởi mở, tinh nghịch mà nhanh nhẹn, dứt khoát — sẵn lòng ban cho người có tâm trong sáng, nhưng cũng nghiêm với kẻ gian. Cậu được Mẫu giao trọng trách chấm đồng, bắt lính mới.

Đền thờ Cậu là phủ Đồi Ngang (xã Phú Long, Nho Quan, Ninh Bình). Hội phủ mở từ mùng 10 đến 20 tháng Hai âm lịch; ngày tiệc Cậu là mùng 7 tháng Ba âm lịch.

Văn thỉnh

Bản văn Cậu Quận Đồi Ngang (in trong sách Bùi Hùng Thắng)

Bản văn Cậu Quận Đồi Ngang (in trong sách Bùi Hùng Thắng)

Trên trời nổi trận mưa sa
Hồng vân ngũ sắc hoá ra cậu Hoàng
Nguyên xưa cậu ngự Đồi Ngang
Có giấy Mẫu truyền cậu kíp ra ngay
Tháng ba trảy hội phủ giày
Công Đồng, Phủ Bóng ra ngay Phủ Bà
Về đồng chít chiếc khăn hoa
Kì thi khoá hội cậu ra kinh kỳ
Vua yêu, Mẫu lại yêu vì
Nâng niu như ngọc lưu ly vàng mười
Ngọc lưu ly càng nhìn càng thắm
Bông hoa đào càng ngắm càng xinh
Cậu Hoàng ba bảy tuổi xanh
Anh tài nhất mực thông minh tuyệt vời
Trái đào tóc chấm ngang vai
Tay cầm quyển sổ bút ngọc cài tai đi chấm đồng
Tai nghe nhạc ngựa long nhong
Nhạc ngựa cậu Quận đèn chong cậu về
Con ngựa hồng khoan khoan chân bước
Giương cung thần bắn suốt mình chim
Một đàn chim nhạn bay lên
Tránh sao cho khỏi mũi tên cậu Hoàng
Cái cung bạc, mũi tên vàng
Giương cung cậu bắn rõ ràng mười mươi
Cậu ăn chơi nghiêng nước đổ trời
Có khi thanh lịch tốt tươi anh hào
Đền đây khuya sớm ra vào
Đôi tay nâng bức màn đào quỳ tâu
Ngày ngày đôi buổi theo hầu
Vua cha cũng quý Chúa Chầu cũng thương
Tấu cho phật thánh mười phương
Thanh đồng đệ tử tựa nương trăm tuổi già
Tục truyền tháng tám hội Cha
Tháng ba hội Mẫu gần xa nức lòng
Cậu Đồi giục ngựa qua sông
Hèo hoa cậu vác thương đồng phải theo
Thương đồng tứ núi cũng leo
Thất sông cũng lội cửu đèo cũng qua
Chân tâm niệm chữ Di Đà
Vào chùa Non Nước hái hoa đem về
Băng rừng vạn dặm suối khe
Khi chơi Yên Tử lúc về Quỳnh Lâm
Thương người thành kính nhất tâm
Cứu cho thoát ách trầm luân mọi loài
Cậu nay đích thực người trời
Tỏ lòng trung hiếu thương người trần ai
Gia ân tiếp lộc ban tài
Tạ xong ba lễ cậu ngồi nghe văn

Văn cậu bắn cung (truyền miệng)

Anh hùng có một không hai
Côn quyền kiếm kích đủ tài kinh luân
Đường đường rạng vẻ đai cân
Cung đeo kiếm giắt tiến quân lên ngàn
Ba quân nghe lệnh truyền ban
Bốn phương tám hướng quanh ngàn bủa vây
Cung vàng cầm chắc trong tay
Tên thần lắp sẵn tên bay nhẹ nhàng
Chim ưng đà điểu đại bàng
Cùng loài hổ bảo sói lang hại người

Thơ chuốc rượu cậu (in trong sách Bùi Hùng Thắng, phần cuối “Văn Cậu Bé Hoàng”)

Chả mấy khi cậu Hoàng xe loan giá ngự về đồng
Bên tả cung văn dâng câu phú
Bên hữu có chư thanh đồng chuốc rượu hầu dâng
Tay tiên chuốc chén rượu đào
Nhất tuần sơ dâng lên cúng mẫu
Các cô dâng vào rước cậu Hoàng xơi
Nhị tuần á dâng lên cung mẫu
Các cô dâng vào rước cậu Hoàng xơi
Tam tuần trung dâng lên cung mẫu
Các cô dâng vào rước cậu Hoàng xơi

Văn Cậu Quận Đồi Ngang, 68 câu — văn khuyết danh truyền miệng trong dân gian. Bài chính theo Bùi Hùng Thắng tổng hợp, 2016, tr.1307–1309 (sửa chữ in nhầm “ran gay” thành “ra ngay”); “Thơ chuốc rượu cậu” in ở phần cuối “Văn Cậu Bé Hoàng”, sách đã dẫn, tr.1310–1311; “Văn cậu bắn cung” là dị bản chép theo lời hát truyền miệng.

Chú giải: Cậu Bé Đồi Ngang (còn gọi Cậu Quận, Cậu Hoàng Quận) hầu Mẫu Liễu Hạnh, hiển linh tại Phủ Đồi Ngang (Phú Long, Nho Quan, Ninh Bình). “Tháng ba trảy hội” khớp ngày tiệc 7/3; “hồng vân ngũ sắc hoá ra cậu Hoàng” là mô-típ giáng sinh từ mây ngũ sắc.